Η επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν — ανεξαρτήτως της "ηθικής", πολιτικής ή γεωπολιτικής αξιολόγησης του καθεστώτος της Τεχεράνης - επαναφέρει ένα ερώτημα που στοιχειώνει τη διεθνή τάξη εδώ και δύο δεκαετίες: υπάρχει ακόμη διεθνές δίκαιο ή εφαρμόζεται μόνο όταν δεν ενοχλεί τους ισχυρούς;
Το σύγχρονο διεθνές δίκαιο, όπως θεμελιώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, είναι εξαιρετικά σαφές σε ένα βασικό σημείο: Η χρήση βίας μεταξύ κρατών απαγορεύεται. Με δύο και μόνο εξαιρέσεις.
- Εάν υπάρχει απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
- Οταν ένα κράτος ασκεί νόμιμη αυτοάμυνα απέναντι σε ένοπλη επίθεση.
Καμία από τις δύο προϋποθέσεις δεν φαίνεται να πληρούται στην περίπτωση μιας προληπτικής επίθεσης κατά του Ιράν.
Το επιχείρημα της «απειλής»
Η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ επικαλούνται λόγους εθνικής ασφάλειας, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν αποτελούσε απειλή. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν διεθνολόγοι και νομικοί, το διεθνές δίκαιο δεν αναγνωρίζει γενικό δικαίωμα «προληπτικού πολέμου».
Η αυτοάμυνα επιτρέπεται μόνο όταν η επίθεση είναι άμεση και αναπότρεπτη. Η θεωρία της «προληπτικής αυτοάμυνας», που αναπτύχθηκε κυρίως μετά το δόγμα Bush το 2002, παραμένει βαθιά αμφισβητούμενη και δεν έχει αποκτήσει καθεστώς εθιμικού διεθνούς δικαίου.
Ακόμη περισσότερο, η ιδέα ότι οι ΗΠΑ - μια υπερδύναμη χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά - αντιμετωπίζουν άμεση στρατιωτική απειλή από το Ιράν, είναι νομικά απολύτως αβάσιμη. Η έννοια της αυτοάμυνας δεν μπορεί να επεκτείνεται σε υποθετικούς μελλοντικούς κινδύνους χωρίς να καταρρεύσει πλήρως ο κανόνας για απαγόρευση χρήσης βίας.
Η «αλλαγή καθεστώτος»
Ένα δεύτερο επιχείρημα αφορά τον αυταρχικό χαρακτήρα του ιρανικού καθεστώτος. Όμως εδώ το διεθνές δίκαιο είναι ακόμη πιο ξεκάθαρο:
Δεν υπάρχει κανένας κανόνας που να επιτρέπει στρατιωτική επέμβαση για την ανατροπή κυβέρνησης - ακόμη και δικτατορικής. Η αρχή της κρατικής κυριαρχίας και της μη επέμβασης αποτελεί θεμέλιο της διεθνούς έννομης τάξης.
Όπως έχει τονίσει επανειλημμένα ο διεθνολόγος Richard Falk, η «ανθρωπιστική επέμβαση» χωρίς εντολή του ΟΗΕ μετατρέπεται εύκολα σε εργαλείο γεωπολιτικής επιβολής. Η εμπειρία της Λιβύης το 2011, όπου μια εντολή προστασίας αμάχων εξελίχθηκε σε αλλαγή καθεστώτος, ενίσχυσε την καχυποψία πολλών κρατών απέναντι σε τέτοιες δικαιολογίες.
Αν η δημοκρατία αποτελούσε νομικό κριτήριο στρατιωτικής επέμβασης, τότε η διεθνής τάξη θα μετατρεπόταν σε πεδίο μόνιμων πολέμων επιλογής.
Στοχευμένες δολοφονίες
Ακόμη πιο προβληματική είναι η νομιμοποίηση εξόντωσης ηγετών ή κρατικών αξιωματούχων ξένων χωρών. Σύμφωνα με αποφάσεις και ψηφίσματα του ΟΗΕ, τέτοιες ενέργειες εκτός εμπόλεμης σύγκρουσης ισοδυναμούν με "αυτοδικία" και αποτελούν σαφή παραβίαση της κρατικής κυριαρχίας.
Η στοχευμένη εξόντωση πολιτικών ή στρατιωτικών ηγετών δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο: αν επιτρέπεται στους ισχυρούς, τότε παύει να υπάρχει κανόνας που να προστατεύει τους αδύναμους.
Μοτίβο επεμβάσεων
Αυτό που έγινε στο Ιράν δεν είναι κάτι καινούργιο. Από το Ιράκ και το Αφγανιστάν έως τη Γρενάδα, τη Λιβύη και τη Συρία - ακόμη και την πρώην Γιουγκοσλαβία, η μεταψυχροπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη παράκαμψη των θεσμών συλλογικής ασφάλειας.
Η εισβολή στο Ιράκ το 2003 θεωρείται από μεγάλη μερίδα της διεθνούς νομικής κοινότητας ως σαφής παραβίαση του Χάρτη του ΟΗΕ. Έκτοτε, η έννοια της «εξαιρετικότητας» μεγάλων δυνάμεων φαίνεται να λειτουργεί de facto ως άτυπος κανόνας.
Όταν ο κανόνας γίνεται επιλεκτικός
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό, αλλά συστημικό. Το διεθνές δίκαιο βασίζεται στην αμοιβαία αποδοχή κανόνων. Όταν όμως οι ισχυρότεροι δρώντες το επικαλούνται επιλεκτικά, η αξιοπιστία του διαβρώνεται. Από σύστημα κανόνων, κινδυνεύει να μετατραπεί σε «γλώσσα νομιμοποίησης ισχύος».
Και τότε το ερώτημα παύει να είναι αν μια ενέργεια είναι νόμιμη - αλλά ποιος έχει τη δύναμη να την επιβάλει.
Το πραγματικό διακύβευμα
Η συζήτηση δεν αφορά την υπεράσπιση του ιρανικού καθεστώτος, ούτε την άρνηση των απειλών που υπάρχουν στη Μέση Ανατολή. Αφορά κάτι βαθύτερο
- αν η απαγόρευση χρήσης βίας παραμένει θεμελιώδης αρχή, ή αν αντικαθίσταται από ένα σύστημα όπου η στρατιωτική ισχύς δημιουργεί το δίκαιο.
Αν κάθε κράτος μπορεί να επιτίθεται επικαλούμενο μελλοντικούς κινδύνους, ιδεολογικές διαφωνίες ή επιθυμία αλλαγής καθεστώτος, τότε ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ παύει να λειτουργεί ως νομικό πλαίσιο και γίνεται ιστορικό κείμενο χωρίς δεσμευτική δύναμη.
Και τότε ο τίτλος του άρθρου δεν θα είναι υπερβολικός. Θα πρόκειται πράγματι για τον θάνατο του διεθνούς δικαίου.
Χ. Ν.
