Η προσέγγιση ΕΕ–Καναδά έχει ισχυρό γεωπολιτικό συμβολισμό, όμως η μετάβαση από τη διακήρυξη σε μια λειτουργική σχέση κάθε άλλο παρά απλή είναι. Το ασαφές καθεστώς του «συνδεδεμένου μέλους», οι ευρωπαϊκές διαδικασίες και τα ζητήματα κυριαρχίας συνθέτουν ένα δύσκολο παζλ.
Η εικόνα είναι εντυπωσιακή: η Ευρωπαϊκή Ένωση ανοίγει την πόρτα στον Καναδά, την ώρα που οι σχέσεις τόσο των Βρυξελλών, όσο και της Οτάβα με την Ουάσιγκτον δοκιμάζονται. Όμως πέρα από τον ισχυρό συμβολισμό, τι ακριβώς μπορεί να προσφέρει η νέα σχέση και πόσο εύκολο είναι να μετατραπεί σε συγκεκριμένες συμφωνίες;
Το πρώτο εμπόδιο βρίσκεται, σχεδόν ειρωνικά, στην ίδια την ονομασία. Το «συνδεδεμένο μέλος» που πρότεινε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν αποτελεί σήμερα αναγνωρισμένο νομικό καθεστώς της ΕΕ. Δεν υπάρχει έτοιμο θεσμικό πλαίσιο που να καθορίζει δικαιώματα, υποχρεώσεις και διαδικασία ένταξης μιας χώρας σε αυτή τη μορφή. Περισσότερο μοιάζει με πολιτικό σήμα πρόθεσης, παρά με έτοιμο μοντέλο συνεργασίας.
Και αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο. Η πρόταση φιλοδοξεί να φέρει τον Καναδά πιο κοντά στην Ευρώπη, χωρίς να τον μετατρέψει σε πλήρες κράτος-μέλος. Ωστόσο, ακόμη και η λέξη «μέλος» μπορεί να δημιουργήσει ευαισθησίες, σε μια χώρα που θέλει να ενισχύσει, όχι να περιορίσει, τη στρατηγική της αυτονομία. Ο Καναδάς δεν αναζητά μια νέα εκδοχή εξάρτησης, αλλά περισσότερες επιλογές.
Από την ευρωπαϊκή πλευρά, υπάρχει επίσης ένα θεσμικό ζήτημα. Η ΕΕ διαθέτει ήδη ένα πυκνό δίκτυο διαφορετικών σχέσεων με χώρες εκτός Ένωσης, από υποψήφιες προς ένταξη χώρες έως στενούς εταίρους όπως η Βρετανία, η Ελβετία και η Νορβηγία. Μια νέα κατηγορία ειδικά για τον Καναδά θα πρέπει να βρει τη θέση της μέσα σε αυτό το πολύπλοκο οικοδόμημα, αλλά και να συμφωνηθεί από τα κράτη-μέλη.
Από τον συμβολισμό στην πράξη
Η πραγματική δοκιμασία, επομένως, δεν είναι η πολιτική δήλωση, αλλά η εφαρμογή της. Οι δύο πλευρές εξετάζουν συνεργασία σε βιομηχανία, τεχνολογία, άμυνα, ενέργεια, οικονομική ασφάλεια και κρίσιμες πρώτες ύλες. Σε ορισμένους από αυτούς τους τομείς η βάση υπάρχει ήδη, ενώ σε άλλους απαιτούνται νέες συμφωνίες, χρηματοδότηση και εναρμόνιση κανόνων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η συμμετοχή του Καναδά σε ευρωπαϊκά προγράμματα. Η χώρα έχει ήδη πρόσβαση σε ορισμένες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως το Horizon, αλλά η συμμετοχή της δεν είναι δωρεάν: για το συγκεκριμένο πρόγραμμα κατέβαλε περίπου 100 εκατ. δολάρια. Το ίδιο μοντέλο αναμένεται να ισχύσει και σε άλλες ευρωπαϊκές δράσεις, όπου η μεγαλύτερη πρόσβαση συνεπάγεται και οικονομική συνεισφορά.
Ακόμη μεγαλύτερες δυνατότητες ανοίγει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, η οποία διαθέτει ενεργητικό άνω των 630 δισ. ευρώ και εξετάζει επενδύσεις στον Καναδά, ιδιαίτερα σε κρίσιμες πρώτες ύλες. Εδώ το όφελος είναι πιο χειροπιαστό: ευρωπαϊκά κεφάλαια μπορούν να στηρίξουν καναδικά έργα και να ενισχύσουν μια αλυσίδα εφοδιασμού λιγότερο εξαρτημένη από την αμερικανική αγορά.
Το ίδιο ισχύει για την ενέργεια. Οι συζητήσεις για την ευθυγράμμιση καναδικών και ευρωπαϊκών κανόνων, μεταξύ άλλων για την παρακολούθηση και τη μέτρηση των εκπομπών μεθανίου και τις εισαγωγές φυσικού αερίου, μπορεί να φαίνονται τεχνικές, στην πραγματικότητα όμως αποτελούν προϋπόθεση για να μπορέσει ο Καναδάς να αυξήσει τις ενεργειακές εξαγωγές του προς την Ευρώπη. Η γεωπολιτική προσέγγιση περνά έτσι μέσα από κανονισμούς και τεχνικά πρότυπα.
Στο ψηφιακό πεδίο, οι φιλοδοξίες είναι ακόμη πιο στρατηγικές. Η καναδική πλευρά επιδιώκει συνεργασία με την Ευρώπη για συστήματα πληρωμών και υποδομές υπολογιστικού νέφους που θα μπορούσαν να προσφέρουν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στις αμερικανικές. Παράλληλα, εξετάζεται συμφωνία για το ψηφιακό εμπόριο, με έμφαση στην κυβερνοασφάλεια και τη ρυθμιστική συνεργασία. Εδώ η έννοια της «κυριαρχίας» αποκτά πολύ πιο πρακτικό περιεχόμενο.
Υπάρχει όμως και το δύσκολο κεφάλαιο της κινητικότητας των ανθρώπων. Ο Καναδάς ενδιαφέρεται για μεγαλύτερη διάρκεια παραμονής των πολιτών του στην Ευρώπη χωρίς θεώρηση εισόδου, για αναγνώριση επαγγελματικών προσόντων και για ευκολότερη πρόσβαση στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Τέτοιες ρυθμίσεις, ωστόσο, δεν μπορούν να λειτουργήσουν μονομερώς: οποιαδήποτε διευκόλυνση για τους Καναδούς θα πρέπει να είναι αμοιβαία, ανοίγοντας αντίστοιχα την πρόσβαση στον Καναδά για περίπου 450 εκατ. Ευρωπαίους.
Το δύσκολο ευρωπαϊκό παζλ
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου η πολιτική φιλοδοξία συναντά την ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Οι αποφάσεις στην ΕΕ απαιτούν χρόνο, συμβιβασμούς και, σε πολλές περιπτώσεις, τη συναίνεση διαφορετικών εθνικών συμφερόντων. Οι διαπραγματεύσεις με τη Mercosur, για παράδειγμα, χρειάστηκαν περίπου 25 χρόνια. Ακόμη και η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου ΕΕ–Καναδά, που εφαρμόζεται στην πράξη εδώ και περίπου μία δεκαετία, δεν έχει ακόμη επικυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη.
Άρα, το ζήτημα δεν είναι εάν υπάρχει πολιτική βούληση. Υπάρχει. Το θέμα είναι πόση από αυτή τη βούληση μπορεί να μετατραπεί σε συγκεκριμένα δικαιώματα, επενδύσεις, πρόσβαση σε αγορές και κοινά πρότυπα χωρίς να προσκρούσει στις ευρωπαϊκές διαδικασίες και στις εθνικές ευαισθησίες.
Και υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας που δεν μπορεί να αγνοηθεί: η Ουάσιγκτον. Η προειδοποίηση του Ντόναλντ Τραμπ ότι μια προσέγγιση Ευρώπης–Καναδά με «κακή πρόθεση» θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολύ υψηλούς δασμούς, δείχνει ότι η νέα σχέση δεν εξελίσσεται σε γεωπολιτικό κενό. Ακόμη και εάν Βρυξέλλες και Οτάβα επιμένουν ότι η συνεργασία τους δεν στρέφεται εναντίον κανενός, η ίδια η ανάγκη να το υπογραμμίζουν αποκαλύπτει το υπόβαθρο της πρωτοβουλίας.
Έτσι, το πραγματικό διακύβευμα βρίσκεται πέρα από τον όρο «συνδεδεμένο μέλος». Εάν οι δύο πλευρές καταφέρουν να προχωρήσουν σε ενέργεια, πρώτες ύλες, άμυνα, ψηφιακές υποδομές, χρηματοδότηση, εμπόριο και κινητικότητα, η νέα σχέση μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο. Εάν όμως η διαδικασία χαθεί σε θεσμικές διαφωνίες, εθνικές ενστάσεις και ασαφείς αρμοδιότητες, ο ισχυρός συμβολισμός της θα μείνει πολύ μπροστά από την πραγματικότητα.
