Το πολιτικό Ισλάμ χάνει σταδιακά την επιρροή του ως κυρίαρχη ιδεολογία διακυβέρνησης. Στην Τεχεράνη, και τη Μέση Ανατολή γενικότερα, τα καθεστώτα απομακρύνονται από τη θεοκρατία και επιχειρούν να συσπειρώσουν τους πολίτες γύρω από τον πολιτισμικό εθνικισμό, δημιουργώντας μία εθνική ταυτότητα.
Για δεκαετίες, το πολιτικό Ισλάμ κυριαρχούσε στη Μέση Ανατολή. Από την Αδελφότητα των Μουσουλμάνων, έως την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν και από τη Σαουδική Αραβία, έως τις ακραίες τζιχαντιστικές οργανώσεις, η θρησκεία προβαλλόταν ως το θεμέλιο της κρατικής εξουσίας και η απάντηση στα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα.
Τώρα, χωρίς να εγκαταλείπουν τη θρησκευτική τους πίστη, όλο και περισσότεροι πολίτες διαχωρίζουν την προσωπική τους πνευματικότητα από τη διακυβέρνηση, θεωρώντας ότι η επίκληση του Ισλάμ δεν έδωσε τις λύσεις που είχε υποσχεθεί.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το σύνθημα της Αδελφότητας των Μουσουλμάνων στην Αίγυπτο, «Το Ισλάμ είναι η λύση», το οποίο έχασε σημαντικό μέρος της πολιτικής του απήχησης. Στην Τυνησία, οι ισλαμιστές κατάφεραν να κερδίσουν εκλογές, αλλά στη συνέχεια έχασαν την εμπιστοσύνη μεγάλου μέρους των ψηφοφόρων, οι οποίοι στράφηκαν σε διαφορετικές πολιτικές επιλογές.
Η νέα εικόνα του Ιράν
Η αλλαγή αποτυπώνεται ίσως πιο καθαρά στο ίδιο το Ιράν, το οποίο θεωρείται το πιο ολοκληρωμένο σύγχρονο πείραμα εφαρμογής του πολιτικού Ισλάμ. Μετά την πρόσφατη σύγκρουση με το Ισραήλ η κρατική προπαγάνδα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στον πατριωτισμό και την περσική ιστορία αντί για τα αποκλειστικά θρησκευτικά σύμβολα της Ισλαμικής Επανάστασης.
Στην κρατική τηλεόραση εμφανίζονται γυναίκες σε στρατιωτικές παρελάσεις με ροζ όπλα και στρατιωτικά οχήματα, ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ότι προβάλλονται ακόμη και γυναίκες που δηλώνουν υποστήριξη στο καθεστώς, χωρίς να φορούν υποχρεωτικά χιτζάμπ.
Παράλληλα, η κυβέρνηση επιλέγει να προβάλει Πέρσες ιστορικούς ήρωες και πατριωτικά τραγούδια, επιδιώκοντας να απευθυνθεί σε ένα ευρύτερο φάσμα της κοινωνίας, πέρα από τους ιδεολογικούς υποστηρικτές της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Σαουδική Αραβία και Συρία
Στη Σαουδική Αραβία, ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν έχει περιορίσει σημαντικά τον ρόλο της αυστηρής θρησκευτικής αστυνόμευσης, επέτρεψε στις γυναίκες να οδηγούν, άνοιξε κινηματογράφους και προώθησε συναυλίες και μεγάλα μουσικά φεστιβάλ, επιδιώκοντας να ανταποκριθεί στις προσδοκίες μιας νεότερης γενιάς Σαουδαράβων.
Αντίστοιχα, στη Συρία, ο νέος πρόεδρος Άχμεντ αλ Σαράα έχει διαφοροποιηθεί αισθητά από το παρελθόν του στην Αλ Κάιντα. Παρότι κατά τα πρώτα χρόνια του εμφυλίου πολέμου μιλούσε για τη δημιουργία ισλαμικού κράτους, σήμερα αποφεύγει την ανοιχτή ισλαμιστική ρητορική, δεν έχει επιχειρήσει να επιβάλει τη σαρία και επιδιώκει στενότερες σχέσεις με δυτικές κυβερνήσεις, εμφανιζόμενος ακόμη και με δυτική ενδυμασία και δημόσιες εμφανίσεις μαζί με τη σύζυγό του.
Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η ανοιχτή ταύτιση με τον ισλαμισμό έχει πλέον υψηλό πολιτικό κόστος, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στις διεθνείς σχέσεις, καθώς η εικόνα του έχει επιβαρυνθεί από δεκαετίες τρομοκρατίας και περιφερειακών συγκρούσεων.
Περισσότεροι στρατηγοί, λιγότεροι κληρικοί
Η πρόσφατη σύγκρουση οδήγησε και σε μεταφορά ισχύος από το θρησκευτικό κατεστημένο προς τους στρατιωτικούς. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης εμφανίζονται πλέον να ασκούν μεγαλύτερη επιρροή από τους κληρικούς, οδηγώντας τη χώρα σε ένα μοντέλο που θυμίζει περισσότερο στρατιωτικό κράτος με ισλαμικό περίβλημα παρά κλασική θεοκρατία.
Ωστόσο, δεν έχουν εγκαταλειφθεί όλα τα στοιχεία της ιδεολογίας της Ισλαμικής Επανάστασης. Η αντίθεση προς τις ΗΠΑ και το Ισραήλ παραμένει βασικός πυλώνας της κρατικής πολιτικής, ενώ η ρητορική περί αντίστασης στην ξένη επιρροή παραμένει ισχυρή.
Έτσι, η Μέση Ανατολή δεν εγκαταλείπει τη θρησκεία, αλλά επαναπροσδιορίζει τη θέση της στην πολιτική. Ενώ κάποτε κυριαρχούσε η υπόσχεση ενός ισλαμικού πολιτικού μοντέλου, τώρα η εθνική ταυτότητα εξελίσσεται στο βασικό εργαλείο νομιμοποίησης της εξουσίας και συγκρότησης της κοινωνικής συνοχής.
