Από τις σκάλες της Βηρυτού που καταστράφηκαν από την έκρηξη στο λιμάνι, μέχρι σκουπιδότοπους, εγκαταλελειμμένες όχθες ποταμών και επικίνδυνες γειτονιές, παιδιά σε 55 χώρες χρησιμοποιούν το Minecraft για να σχεδιάσουν πώς θα μπορούσαν να αλλάξουν οι πόλεις τους. Και σε αρκετές περιπτώσεις οι ψηφιακές ιδέες τους γίνονται πραγματικά έργα.
Ο 18χρονος σήμερα Ζορζ Ζαχάρ μεγάλωσε παίζοντας στις δημόσιες σκάλες της Βηρυτού. Μετά την έκρηξη στο λιμάνι της πόλης, τον Αύγουστο του 2020, οι 125 σκάλες του Αγίου Νικολάου, κοντά στο σπίτι του, είχαν μετατραπεί σε έναν παραμελημένο και δύσχρηστο χώρο. Τέσσερα χρόνια νωρίτερα, σε ηλικία 14 ετών, ο Ζαχάρ είχε συμμετάσχει σε εργαστήριο αστικού σχεδιασμού που χρησιμοποιούσε το Minecraft. Μαζί με άλλα 45 παιδιά σχεδίασαν εκ νέου τρεις κατεστραμμένες σκάλες, προτείνοντας μια μεγάλη τσουλήθρα, σκίαση, καθιστικά και χειρολισθήρες που λειτουργούσαν και ως «σωλήνες ομιλίας».
Οι ιδέες τους δεν έμειναν στον ψηφιακό κόσμο. Τα μοντέλα που δημιούργησαν στο παιχνίδι χρησιμοποιήθηκαν ως βάση για πραγματικά σχέδια και, τελικά, για την ανακατασκευή των χώρων. Σήμερα οι σκάλες του Αγίου Νικολάου έχουν μετατραπεί σε σημείο συνάντησης. Τα καθιστικά, τα φυτά, τα μικρά τραπέζια, τα εστιατόρια και τα μπαρ έδωσαν νέα ζωή στην περιοχή, ενώ οι χειρολισθήρες και οι χώροι ανάπαυσης έκαναν τις σκάλες πιο προσβάσιμες και άνετες για τους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους.
Η τσουλήθρα που είχαν σχεδιάσει τα παιδιά, κατασκευάστηκε πράγματι. Παρά τις συγκρούσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Χεζμπολάχ και τα πλήγματα που έπληξαν τη Βηρυτό την άνοιξη, οι σκάλες παραμένουν άθικτες και συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται.
Από το παιχνίδι στον πραγματικό αστικό σχεδιασμό
Το Minecraft, ένα από τα δημοφιλέστερα βιντεοπαιχνίδια στον κόσμο, προσφέρει έναν τρισδιάστατο ψηφιακό κόσμο όπου οι χρήστες μπορούν να κατασκευάζουν και να καταστρέφουν σχεδόν οτιδήποτε. Η ανοιχτή δομή του, όμως, το έχει μετατρέψει και σε εργαλείο συμμετοχικού σχεδιασμού.
Από το 2012, το Block by Block Foundation και το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για τους Ανθρώπινους Οικισμούς (UN-Habitat) υποστήριξαν περισσότερα από 150 έργα αστικής ανάπλασης σε 55 χώρες, με πάνω από 30.000 πολίτες να συμμετέχουν στη διαδικασία σχεδιασμού.
Η πρωτοβουλία δημιουργήθηκε με τη στήριξη της Mojang, της εταιρείας που ανέπτυξε το Minecraft και την οποία εξαγόρασε η Microsoft το 2014. Η χρηματοδότηση από τη Mojang και άλλους εταίρους διακόπηκε το 2025, με αποτέλεσμα το Block by Block Foundation να κλείσει. Η μεθοδολογία του, ωστόσο, συνεχίζεται μέσα από τη νέα πρωτοβουλία του UN-Habitat, Games for Urban Futures, η οποία χρησιμοποιεί και άλλα παιχνίδια.
Η διαδικασία ξεκινά με μια βόλτα στον χώρο που πρόκειται να ανασχεδιαστεί. Οι συμμετέχοντες παίρνουν μαζί τους χάρτες και μαρκαδόρους και καλούνται να παρατηρήσουν την περιοχή με «κριτικό μάτι»: τι δεν λειτουργεί, ποιοι χώροι είναι επικίνδυνοι και τι θα μπορούσε να βελτιωθεί. Στη συνέχεια, ο χώρος μεταφέρεται στο Minecraft. Οι συμμετέχοντες μαθαίνουν να κατασκευάζουν τρισδιάστατα μοντέλα και βλέπουν μια ψηφιακή αναπαράσταση της πραγματικής περιοχής, στην οποία μπορούν να προσθέσουν τις ιδέες τους.
Στο τέλος, παρουσιάζουν τα σχέδιά τους και ψηφίζουν ποια από αυτά θα προχωρήσουν. Αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι μετατρέπουν στη συνέχεια τα μοντέλα του Minecraft σε τεχνικά σχέδια για την κατασκευή των έργων.
Όταν τα παιδιά ξέρουν καλύτερα
Η συμμετοχή παιδιών και ενηλίκων στην ίδια διαδικασία δημιουργεί μια ασυνήθιστη αντιστροφή ρόλων. Τα παιδιά μπορεί να έχουν μικρότερη εμπειρία στον αστικό σχεδιασμό, γνωρίζουν όμως αμέσως πώς λειτουργεί το Minecraft και μπορούν να κινηθούν στο ψηφιακό περιβάλλον πολύ γρηγορότερα από τους μεγαλύτερους. Η αδυναμία αυτή των ενηλίκων να χειριστούν το παιχνίδι μετατρέπεται σε πλεονέκτημα για τα παιδιά. Για πρώτη φορά, ο νεότερος συμμετέχων μπορεί να είναι αυτός που δείχνει στους μεγαλύτερους πώς να δημιουργήσουν.
Παράλληλα, τα παιδιά ενθαρρύνονται να σκεφτούν όχι μόνο τις δικές τους ανάγκες, αλλά και εκείνες των πιο ευάλωτων ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με αναπηρία.
Στο Σόλο της Ινδονησίας, η μη κυβερνητική οργάνωση Kota Kita χρησιμοποίησε τη μεθοδολογία για την ανάπλαση μιας όχθης ποταμού κοντά σε συγκρότημα κοινωνικών κατοικιών. Η περιοχή ήταν γεμάτη σκουπίδια, χωρίς σκιά και χωρίς χώρους παιχνιδιού. Πολλοί ηλικιωμένοι κάτοικοι, μάλιστα, παρέμεναν στα σπίτια τους επειδή δεν ένιωθαν ασφαλείς να κινηθούν με τα αναπηρικά αμαξίδιά τους.
Μετά το έργο, η όχθη μετατράπηκε σε έναν πιο πολύχρωμο και προσβάσιμο δημόσιο χώρο, με σκιασμένα καθιστικά, γήπεδο μπάντμιντον και μπάσκετ, ράμπες, χειρολισθήρες και οδηγούς κίνησης. Περίπου 320 κάτοικοι της περιοχής επωφελήθηκαν από την ανάπλαση.
Στο Μπέλο Οριζόντε της Βραζιλίας, άτυποι οικισμοί είχαν αναπτυχθεί στις όχθες του ρέματος Όνσα, μιας περιοχής που πλημμυρίζει συχνά και δημιουργούσε κινδύνους για την υγεία και την ασφάλεια των κατοίκων. Το 2022 επιλέχθηκαν δύο σημεία για ανάπλαση. Οι όχθες μετατράπηκαν τελικά σε δύο πάρκα με γήπεδα ποδοσφαίρου και βόλεϊ, ενώ οι συμμετέχοντες πρόσθεσαν περισσότερο φωτισμό για να κάνουν τους χώρους ασφαλέστερους.
Το ίδιο το παιχνίδι λειτουργεί και ως εργαλείο προτεραιοποίησης. Σε έναν ψηφιακό χώρο δεν μπορεί να χωρέσει απεριόριστος αριθμός κατασκευών. Οι συμμετέχοντες πρέπει να αποφασίσουν τι είναι πραγματικά απαραίτητο, πόσο χώρο καταλαμβάνει και πώς συνδυάζεται με τα υπόλοιπα στοιχεία. Αυτό ήταν κρίσιμο και στη Βηρυτό, όπου τα παιδιά έπρεπε να αποφασίσουν πώς θα μετατρέψουν έναν δύσχρηστο χώρο σε σημείο συνάντησης, χωρίς να χαθεί η βασική λειτουργία του ως σύνδεση μεταξύ των γειτονιών.
Η συμμετοχή χρειάζεται και αποτέλεσμα
Η επιτυχία τέτοιων έργων δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο ενδιαφέρον είναι το Minecraft ως εργαλείο. Το κρίσιμο στοιχείο είναι οι ιδέες των κατοίκων να μην καταλήγουν σε μια ακόμη διαβούλευση χωρίς συνέχεια. Η συμμετοχική πολεοδομία μπορεί να κάνει τα παιδιά να αισθανθούν ότι η γνώμη τους ακούστηκε. Η πραγματική κατασκευή, όμως, είναι αυτή που μετατρέπει την εμπειρία σε κάτι απτό. Χωρίς αυτό το επόμενο βήμα, η εμπιστοσύνη που δημιουργείται μπορεί εύκολα να χαθεί. Οι κάτοικοι αφιερώνουν χρόνο, προτείνουν ιδέες και συμμετέχουν στη διαδικασία, αλλά συχνά δεν γνωρίζουν τι απέγιναν οι προτάσεις τους.
Υπάρχουν επίσης πρακτικές δυσκολίες. Στο Σόλο, για παράδειγμα, το ερώτημα ήταν ποιος θα συντηρούσε τον νέο δημόσιο χώρο. Δεν ήταν ρεαλιστικό να αναμένεται από μια κοινότητα χαμηλού εισοδήματος να αναλάβει μόνη της τη διαχείρισή του, γεγονός που κατέστησε απαραίτητη τη συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Στη Βηρυτό, οι οργανώσεις που υλοποίησαν το έργο χρειάστηκε να διαπραγματεύονται συνεχώς με τους κατοίκους και να διαχειρίζονται τις ισορροπίες της γειτονιάς. Όσο περισσότερο ένας δημόσιος χώρος ενσωματώνεται στην καθημερινή ζωή μιας πόλης, τόσο πιο σύνθετη γίνεται η διαδικασία.
Για τον λόγο αυτό, τα έργα επιλέγονται με βάση και τη δυνατότητα χρηματοδότησης και ολοκλήρωσής τους. Οι προϋπολογισμοί κυμαίνονται από 10.000 έως 200.000 δολάρια, ανάλογα με το έργο και την κλίμακά του.
«Οι σκάλες έγιναν προορισμός»
Για τον Ζαχάρ, η αλλαγή στη Βηρυτό ήταν ορατή σε κάθε στάδιο. Περνούσε καθημερινά από το σημείο και παρακολουθούσε την κατασκευή. Δεκατέσσερις μήνες αργότερα, οι σκάλες είχαν γίνει πιο πολύχρωμες, είχαν αποκτήσει καθιστικά και είχαν ξαναγεμίσει κόσμο. Η αλλαγή δεν ήταν μόνο αισθητική. Οι ηλικιωμένοι κάτοικοι άρχισαν να συναντιούνται ξανά μπροστά από τα σπίτια τους, να τρώνε μαζί και να χρησιμοποιούν έναν χώρο που προηγουμένως είχε εγκαταλειφθεί.
Για την Κορίνα Αμπιράμια, η οποία συμμετείχε στο εργαστήριο σε ηλικία 14 ετών και σήμερα σπουδάζει διακόσμηση εσωτερικών χώρων, η μεγαλύτερη επιβεβαίωση ήταν ότι η τσουλήθρα που είχε σχεδιαστεί στο Minecraft κατασκευάστηκε πραγματικά. Οι σκάλες, όπως το περιέγραψε, δεν είναι πλέον απλώς ένας τρόπος να μετακινηθεί κανείς από το ένα σημείο στο άλλο. Έγιναν προορισμός.
Η εμπειρία δείχνει και κάτι ευρύτερο για τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να σχεδιάζονται οι πόλεις. Το Minecraft δεν αντικαθιστά τους αρχιτέκτονες, τους πολεοδόμους ή τις κυβερνήσεις. Μπορεί, όμως, να δώσει σε ανθρώπους που συνήθως δεν συμμετέχουν στον σχεδιασμό, έναν τρόπο να δείξουν —κυριολεκτικά σε τρεις διαστάσεις— πώς φαντάζονται τον χώρο όπου ζουν.
Και, στην περίπτωση των παιδιών, να αποδείξουν ότι μια ιδέα που ξεκινά ως ψηφιακή κατασκευή μπορεί να καταλήξει σε μια πραγματική τσουλήθρα, ένα πάρκο ή μια ολόκληρη γειτονιά που ξαναβρίσκει τη ζωή της.
