Η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια περίοδο που η έννοια της ασφάλειας επαναπροσδιορίζεται ταυτόχρονα σε στρατιωτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Εν μέσω του συνεχίζομενου για πέμπτο έτος πολέμου στην Ουκρανία και της κρίσης στη Μέση Ανατολή, τα κράτη, οι πολίτες και κατ' επέκταση οι οικονομίες έχουν περάσει σε κατάσταση επιφυλακής για μία ενδεχόμενη σύγκρουση.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Πολωνίας, η οποία επιχειρεί να λειτουργήσει ως επιταχυντής μιας ευρύτερης τάσης: τη μετάβαση από την παραδοσιακή στρατιωτική αποτροπή σε ένα μοντέλο «κοινωνικής άμυνας». Το πρόγραμμα πολιτικής προστασίας wGotowosci («Ετοιμότητα»), που ανακοινώθηκε ως η μεγαλύτερη άσκηση εκπαίδευσης πολιτών στην ιστορία της χώρας, στοχεύει να εκπαιδεύσει εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες μέσα σε έναν χρόνο.
Η προσέγγιση δεν περιορίζεται σε στρατιωτικές δεξιότητες. Περιλαμβάνει βασικές γνώσεις κυβερνοασφάλειας, διαχείρισης κρίσεων και πρώτων βοηθειών, καθώς και πρακτικές οδηγίες επιβίωσης. Η ενσωμάτωση αυτών των δεξιοτήτων στην καθημερινότητα —δίπλα σε εργασία, οικογένεια και εκπαίδευση— αναδεικνύεται σε κρίσιμο ζητούμενο, καθώς η προετοιμασία δεν μπορεί να διαταράξει την οικονομική και κοινωνική λειτουργία.
Η ανάγκη αυτή δεν αφορά μόνο την Πολωνία. Χώρες όπως η Φινλανδία, η Σουηδία, η Νορβηγία, η Εσθονία και η Λιθουανία κινούνται προς αντίστοιχα μοντέλα, επιχειρώντας να θωρακίσουν τον άμαχο πληθυσμό απέναντι σε ένα φάσμα απειλών που εκτείνεται πέρα από το πεδίο της μάχης.
Παράλληλα, η στρατιωτική διάσταση ενισχύεται με ταχείς ρυθμούς. Η Πολωνία έχει αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ και επεκτείνει τις ένοπλες δυνάμεις της, οι οποίες ήδη συγκαταλέγονται στις μεγαλύτερες του ΝΑΤΟ. Η προμήθεια εξοπλισμού —άρματα μάχης, μαχητικά αεροσκάφη, μη επανδρωμένα συστήματα και πυραυλικά μέσα— αποτυπώνει μια στρατηγική επιτάχυνσης που δεν περιορίζεται σε συμβολικές κινήσεις.
Η προετοιμασία για ενδεχόμενη σύγκρουση εξελίσσεται σε άσκηση ισορροπίας για τις ευρωπαϊκές οικονομίες. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών συμπίπτει με ήδη επιβαρυμένα δημοσιονομικά περιβάλλοντα, χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και υψηλό δημόσιο χρέος. Ταυτόχρονα, η ενεργειακή και εμπορική αβεβαιότητα εντείνεται, ιδίως μετά τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και την επιδείνωση των σχέσεων Ευρώπης–ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ.
Η απόφαση των ΗΠΑ να αποσύρουν στρατεύματα από τη Γερμανία και να αναθεωρήσουν τον σχεδιασμό στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη ενισχύει την αίσθηση στρατηγικής αυτονόμησης που καλούνται να διαχειριστούν οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Ταυτόχρονα, η άρνηση ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να εμπλακούν στον πόλεμο με το Ιράν καταδεικνύει το ρήγμα στη διατλαντική σχέση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η προετοιμασία των πολιτών αποκτά διπλή διάσταση: επιχειρησιακή και ψυχολογική. Η ενίσχυση της «ανθεκτικότητας» δεν αφορά μόνο την ικανότητα αντίδρασης σε κρίσεις, αλλά και τη διαχείριση της ίδιας της αίσθησης απειλής.
Η πρόκληση είναι σαφής: πώς μπορεί να οικοδομηθεί μια κοινωνία σε κατάσταση ετοιμότητας, χωρίς να διολισθήσει σε κατάσταση φόβου;
Η ευρωπαϊκή απάντηση, όπως διαμορφώνεται, δεν είναι ενιαία, αλλά συγκλίνει σε έναν κοινό άξονα: η άμυνα δεν αποτελεί πλέον αποκλειστική υπόθεση των ενόπλων δυνάμεων. Μεταφέρεται σταδιακά στο επίπεδο της κοινωνίας και της οικονομίας, δημιουργώντας μία γενικευμένη αίσθηση προετοιμασίας για σύγκρουση.
