Κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο έχουν αυξηθεί οι εξαγωγές ως ποσοστό του ελληνικού ΑΕΠ, φθάνοντας το 40% το 2025. Όμως, σύμφωνα με μελέτη που έχει δημοσιευθεί από το ΔΝΤ, οι ελληνικές εξαγωγές χαρακτηρίζονται από χαμηλή ποιότητα και προστιθέμενη αξία, με αποτέλεσμα να μην συμβάλλουν ουσιαστικά στην αύξηση του εθνικού εισοδήματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι για κάθε 1 ευρώ εξαγωγών στο ΑΕΠ προστίθενται μόλις 43 σεντς.
Το εύρημα αυτό αποτυπώνεται στον δείκτη του «πολλαπλασιαστή εγχώριας προστιθέμενης αξίας», ο οποίος για τις ελληνικές εξαγωγές περιορίζεται στο 0,43 κατά μέσο όρο. Η αιτία για αυτή τη φτωχή απόδοση εντοπίζεται στις τεράστιες «διαρροές» προς τις εισαγωγές (import leakages). Με απλά λόγια, για να παραχθούν και να εξαχθούν τα ελληνικά προϊόντα, απαιτείται η μαζική εισαγωγή πρώτων υλών και ενδιάμεσων αγαθών από το εξωτερικό, γεγονός που εξανεμίζει το μεγαλύτερο μέρος του οικονομικού οφέλους πριν καν αυτό εισέλθει στην εγχώρια οικονομία.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη διάρθρωση του ελληνικού εξαγωγικού «καλαθιού», το οποίο καταγράφει χαμηλό δείκτη οικονομικής πολυπλοκότητας. Μεγάλοι, παραδοσιακοί κλάδοι όπως τα πετρελαιοειδή, τα μέταλλα και τα τρόφιμα/αγροτικά προϊόντα, παραμένουν εγκλωβισμένοι σε χαμηλή προστιθέμενη αξία.
Για παράδειγμα, η Ελλάδα εισάγει αργό πετρέλαιο και εξάγει διυλισμένα προϊόντα, με το περιθώριο κέρδους που μένει εγχώρια να είναι εξαιρετικά συμπιεσμένο. Στον αντίποδα, παρόλο που κλάδοι υψηλότερης τεχνολογίας, όπως τα φαρμακευτικά είδη και ο ηλεκτρονικός/οπτικός εξοπλισμός (π.χ. ιατρικές συσκευές), σημειώνουν ταχεία εξαγωγική ανάπτυξη κερδίζοντας μερίδια στην ΕΕ, το αποτύπωμά τους στην παραγωγή εγχώριας προστιθέμενης αξίας παραμένει μέχρι στιγμής περιορισμένο. Κατά συνέπεια, η ραγδαία αύξηση του όγκου των εξαγωγών έχει τελικά μόνο μια μέτρια θετική επίδραση στη βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας.
Μόνιμο το πρόβλημα με το έλλειμμα στο ισοζύγιο
Παρά το γεγονός ότι οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών έχουν σχεδόν διπλασιαστεί από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 —υποστηριζόμενες από τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας του κόστους εργασίας— η αύξηση αυτή δεν στάθηκε ικανή να θεραπεύσει το χρόνιο πρόβλημα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Η Ελλάδα καταγράφει το δεύτερο μεγαλύτερο έλλειμμα στην Ευρωζώνη, καταδεικνύοντας ότι το εγχώριο παραγωγικό μοντέλο αδυνατεί να καλύψει την εσωτερική ζήτηση. Το εμπορικό έλλειμμα διαμορφώνεται κατά μέσο όρο στο 5,7% του ΑΕΠ τα τελευταία είκοσι και πλέον χρόνια, καθώς το τεράστιο έλλειμμα στα αγαθά (13,7%) υπερκαλύπτει τα κέρδη από το ισχυρό πλεόνασμα των υπηρεσιών (8,0%), το οποίο οφείλεται κυρίως στον τουρισμό και τη ναυτιλία.
Η αδυναμία των επιχειρήσεων να αναρριχηθούν στην αλυσίδα αξίας δεν είναι τυχαία. Αναλύοντας μικροδεδομένα επιχειρήσεων από την Παγκόσμια Τράπεζα, η έκθεση αναδεικνύει μια σειρά από ασφυκτικά διαρθρωτικά εμπόδια που εμποδίζουν τις ελληνικές εταιρείες να μεγαλώσουν και να καινοτομήσουν:
- Οι επιχειρήσεις καταγράφουν σημαντικά χειρότερες επιδόσεις σε σύγκριση με τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές, εξαιτίας της υπέρογκης γραφειοκρατίας, των υψηλών διοικητικών και ρυθμιστικών βαρών, αλλά και του αθέμιτου ανταγωνισμού από την εκτεταμένη παραοικονομία.
- Οι συγκεκριμένοι παράγοντες λειτουργούν αποτρεπτικά για την είσοδο στις ξένες αγορές, ιδίως για τις νεότερες επιχειρήσεις, οι οποίες στερούνται των πόρων να απορροφήσουν το κόστος συμμόρφωσης. Σε αυτά προστίθεται η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και οι περιορισμοί στην τραπεζική χρηματοδότηση, που φρενάρουν τις επενδύσεις υψηλής απόδοσης.
Επιθετική ατζέντα μεταρρυθμίσεων
Για την αλλαγή αυτού του παραγωγικού παραδείγματος, η έκθεση προτείνει μια επιθετική ατζέντα μεταρρυθμίσεων. Η μείωση του διοικητικού κόστους, η καταπολέμηση της παραοικονομίας (με εργαλεία όπως η ευρύτερη ψηφιοποίηση), η βελτίωση της πρόσβασης σε κεφάλαια και η επένδυση στις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού θεωρούνται μονόδρομος.
Παράλληλα, η αξιοποίηση πρωτοβουλιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο —όπως η ολοκλήρωση της Ενιαίας Αγοράς και η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων— μπορεί να βοηθήσει τις ελληνικές επιχειρήσεις να βρουν τα απαραίτητα κεφάλαια ρίσκου και να αποκτήσουν κλίμακα, ξεφεύγοντας από τα στενά όρια της εγχώριας αγοράς. Μόνο με τέτοιες παρεμβάσεις η εντυπωσιακή αύξηση του όγκου των εξαγωγών θα μεταφραστεί σε πραγματική αύξηση της εγχώριας αποταμίευσης και των εισοδημάτων, διασφαλίζοντας ένα βιώσιμο εξωτερικό ισοζύγιο.
