Μπροστά σε μια κρίσιμη αλλαγή οικονομικής πολιτικής βρίσκεται η Ιαπωνία, καθώς πρόσωπα που σχεδίασαν ή στήριξαν τα λεγόμενα "Abenomics" θεωρούν πλέον ότι η εποχή των εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων έχει τελειώσει. Με τον πληθωρισμό να επιμένει πάνω από τον στόχο του 2%, αυξάνονται οι πιέσεις για ταχύτερη σύσφιξη της νομισματικής πολιτικής.
Η Ιαπωνία ετοιμάζεται για μια από τις πιο χαρακτηριστικές στροφές της οικονομικής της πολιτικής των τελευταίων ετών. Καθώς η Τράπεζα της Ιαπωνίας συνεδριάζει αυτή την εβδομάδα, οι αρχιτέκτονες της δεκαετούς πολιτικής των χαμηλών επιτοκίων υποστηρίζουν πλέον ότι η στρατηγική που σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίσει τον αποπληθωρισμό, έχει ξεπεράσει τη χρησιμότητά της. Ο κίνδυνος που τους απασχολεί σήμερα δεν είναι πλέον η στασιμότητα των τιμών, αλλά ένας πληθωρισμός που μπορεί να παγιωθεί.
Η αλλαγή αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την κατεύθυνση που εξακολουθεί να δίνει η πρωθυπουργός Σανάε Τακαΐτσι. Από την ανάληψη της πρωθυπουργίας πέρυσι, η κυβέρνησή της συνεχίζει να στηρίζει τη λογική των Abenomics, της οικονομικής στρατηγικής που συνδέθηκε με τον πρώην πρωθυπουργό Σίνζο Άμπε. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε έναν συνδυασμό χαμηλών επιτοκίων και ισχυρών δημοσιονομικών δαπανών, με στόχο την τόνωση της ανάπτυξης.
Τα Abenomics σχεδιάστηκαν το 2012 για να βγάλουν την Ιαπωνία από έναν φαύλο κύκλο αποπληθωρισμού και οικονομικής στασιμότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία το ισχυρό γεν αποτελούσε επίσης πρόβλημα για την οικονομία. Τα δεδομένα, όμως, έχουν αλλάξει δραστικά. Για το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων τεσσάρων ετών, ο πληθωρισμός βρίσκεται πάνω από τον στόχο του 2% της κεντρικής τράπεζας, ενώ το γεν έχει υποχωρήσει έναντι του δολαρίου σε χαμηλά πολλών δεκαετιών.
«Η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική τώρα», δήλωσε ο Κόιτσι Χαμάντα, πρώην κορυφαίος σύμβουλος του Άμπε και ένας από τους βασικούς διαμορφωτές του Abenomics. Ο ίδιος, που κάποτε υποστήριζε την επιθετική νομισματική χαλάρωση, δηλώνει πλέον ότι έχει αλλάξει θέση και εισηγείται περιοριστική νομισματική πολιτική.
Η Τράπεζα της Ιαπωνίας αναμένεται ευρέως την Παρασκευή να αυξήσει το βασικό επιτόκιο από το 1% στο 1,25%, συνεχίζοντας τον πρόσφατο κύκλο αυξήσεων κατά 25 μονάδες βάσης περίπου κάθε έξι μήνες. Για τον Χαμάντα, ωστόσο, ακόμη και αυτή η κίνηση δεν αρκεί. Υποστηρίζει ότι η κεντρική τράπεζα θα πρέπει να κινηθεί ταχύτερα και να πάψει να δέχεται πολιτικές πιέσεις για τη διατήρηση χαμηλού κόστους χρήματος.
Από τον αποπληθωρισμό στον πληθωρισμό
Ο Χαμάντα δεν είναι ο μόνος πρώην υποστηρικτής των Abenomics που έχει αλλάξει στάση. Ο Αμερικανός υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ, όταν εργαζόταν ως διαχειριστής hedge fund στην εταιρεία του Τζορτζ Σόρος, είχε επισκεφθεί το 2012 τον Χαμάντα στο Πανεπιστήμιο Yale. Εκεί ενημερώθηκε για τα πρώτα σχέδια αναζωογόνησης της ιαπωνικής οικονομίας και, όπως έχει γράψει ο ίδιος, πείστηκε από τη λογική τους.
Ο Μπέσεντ στη συνέχεια αξιοποίησε την άνοδο των Abenomics στις αγορές, με μια επενδυτική στρατηγική που περιλάμβανε πώληση του γεν και αγορές ιαπωνικών μετοχών. Έγινε έτσι ένας από τους πρώτους και πιο επιτυχημένους επενδυτές που επωφελήθηκαν από τη νέα οικονομική κατεύθυνση της Ιαπωνίας. Σήμερα, όμως, ζητά από το Τόκιο να αυξήσει τα επιτόκια και να περιορίσει τις δημοσιονομικές δαπάνες.
Η αλλαγή στάσης συνδέεται άμεσα με τις πιέσεις που έχουν συσσωρευτεί στην ιαπωνική οικονομία. Τα σχέδια αυξημένων κρατικών δαπανών της κυβέρνησης Τακαΐτσι έχουν ενισχύσει τις ανησυχίες για τη δυνατότητα εξυπηρέτησης του τεράστιου δημόσιου χρέους της χώρας. Οι αποδόσεις των 10ετών κρατικών ομολόγων έχουν εκτιναχθεί σε υψηλά τριών δεκαετιών, ενώ τα χαμηλά επιτόκια ενθαρρύνουν κεφάλαια να κατευθύνονται στο εξωτερικό, ασκώντας πρόσθετη πίεση στο γεν.
Τον Ιούλιο το ιαπωνικό νόμισμα υποχώρησε σε χαμηλό τεσσάρων δεκαετιών έναντι του δολαρίου, οδηγώντας την Ιαπωνία και το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών σε κοινή παρέμβαση στις αγορές συναλλάγματος. Το γεν έχει ενισχυθεί κάπως τις τελευταίες εβδομάδες, καθώς οι επενδυτές προεξοφλούν αύξηση των επιτοκίων στη συνεδρίαση του Σεπτεμβρίου.
Στη σύνοδο των υπουργών Οικονομικών της G20 νωρίτερα αυτόν τον μήνα στο Άσβιλ της Βόρειας Καρολίνας, ο Μπέσεντ δήλωσε ότι είχε παροτρύνει την Ιαπωνία να εγκαταλείψει τις πολιτικές αναθέρμανσης της οικονομίας. Τα Abenomics, αναγνώρισε, ήταν «τεράστια επιτυχία». Όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, τώρα η Ιαπωνία θα πρέπει να αφήσει αυτή την πολιτική να ολοκληρώσει τον κύκλο της και να σταματήσει τη δημοσιονομική και νομισματική αναθέρμανση.
Στην ίδια κατεύθυνση έχει κινηθεί και ο πρώην διοικητής της Τράπεζας της Ιαπωνίας Χαρουχίκο Κουρόντα, ο οποίος διατήρησε τα επιτόκια στο μηδέν ή κάτω από αυτό για περίπου μία δεκαετία. Ο Κουρόντα έχει προειδοποιήσει πρόσφατα για τις πληθωριστικές πιέσεις που δημιουργούν τόσο οι αυξημένες κρατικές δαπάνες, όσο και η αδυναμία του γεν.
Ωστόσο, το ρήγμα δεν έχει κλείσει. Ο Τάκουτζι Άιντα, επικεφαλής οικονομολόγος Ιαπωνίας στη γαλλική Crédit Agricole και οικονομικός σύμβουλος της Τακαΐτσι, εξακολουθεί να υποστηρίζει την παραδοσιακή προσέγγιση. Κατά την άποψή του, η Ιαπωνία πρέπει να διατηρήσει χαμηλά επιτόκια και να συνεχίσει τις επιθετικές κρατικές δαπάνες προκειμένου να στηρίξει την ανάπτυξη.
Το επιχείρημα των υποστηρικτών αυτής της γραμμής είναι ότι ένα ασθενέστερο γεν ενισχύει τους Ιάπωνες εξαγωγείς, οι οποίοι ανταγωνίζονται διεθνώς προϊόντα χαμηλού κόστους από την Κίνα. Ο Άιντα υποστηρίζει ότι οι υψηλότερες τιμές των εισαγόμενων προϊόντων για τους καταναλωτές μπορούν εν μέρει να αντισταθμιστούν μέσω πρόσθετων κρατικών δαπανών. Η υπουργός Οικονομικών Σατσούκι Καταγιάμα δήλωσε από την πλευρά της στη G20 ότι η δημοσιονομική πολιτική της κυβέρνησης «δίνει προτεραιότητα στην ανάπτυξη, εξισορροπώντας την με τη δημοσιονομική βιωσιμότητα».
Για τον Μοτοχίρο Σάτο, καθηγητή δημόσιων οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Χιτοτσουμπάσι, το παράδοξο της σημερινής συγκυρίας είναι εμφανές: βετεράνοι των Abenomics, όπως ο Χαμάντα και ο Κουρόντα, τάσσονται πλέον κατά της συνέχισης των ίδιων πολιτικών, ενώ μέρος του σημερινού πολιτικού συστήματος εξακολουθεί να σκέφτεται με όρους αποπληθωρισμού. Όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει, η κυβέρνηση εφαρμόζει «θεραπείες για τον αποπληθωρισμό σε μια εποχή πληθωρισμού».
Για χρόνια, όταν τα επιτόκια βρίσκονταν σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα και οι τιμές παρέμεναν σχεδόν στάσιμες, οι μεγάλες κρατικές δαπάνες προκαλούσαν περιορισμένες αντιδράσεις στις αγορές. Σήμερα, όμως, το περιβάλλον έχει αλλάξει: ο επίμονος πληθωρισμός, η αδυναμία του γεν και η άνοδος των αποδόσεων των ομολόγων περιορίζουν τα περιθώρια της κυβέρνησης. «Η πίεση από τις αγορές θα γίνεται μόνο εντονότερη», εκτιμά ο Σάτο.
