Η προσπάθεια του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, να παρουσιάσει τη συμφωνία-πλαίσιο με το Ιράν ως μεγάλη διπλωματική επιτυχία της κυβέρνησης Τραμπ συναντά έντονη αμφισβήτηση, καθώς αρκετοί από τους βασικούς ισχυρισμούς του χαρακτηρίζονται ασαφείς, υπερβολικά αισιόδοξοι ή ακόμη και παραπλανητικοί. Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκονται οι κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο, το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, τα οικονομικά ανταλλάγματα και η πλήρης απουσία αναφοράς στους βαλλιστικούς πυραύλους.
Κατά την ενημέρωση των δημοσιογράφων στον Λευκό Οίκο, ο Βανς υπερασπίστηκε τη συμφωνία, υποστηρίζοντας ότι «είναι μια νίκη για τον αμερικανικό λαό» και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να έχουν «όλα τα χαρτιά στα χέρια τους» ενόψει της επόμενης φάσης των διαπραγματεύσεων για την οριστική συμφωνία.
Ωστόσο, λίγες ώρες αργότερα, ο Λευκός Οίκος ανακοίνωσε ότι ο αντιπρόεδρος αναβάλλει το προγραμματισμένο ταξίδι του στην Ελβετία για συνομιλίες με το Ιράν, δημιουργώντας νέα ερωτήματα για το χρονοδιάγραμμα των διαπραγματεύσεων.
Η διαφωνία για τις πετρελαϊκές κυρώσεις
Ένας από τους βασικούς ισχυρισμούς του Βανς ήταν ότι η άρση των αμερικανικών κυρώσεων στις εξαγωγές πετρελαίου δεν προσφέρει ουσιαστικά κάποιο νέο όφελος στην Τεχεράνη.
Η εκτίμηση αυτή αμφισβητείται έντονα. Μέχρι σήμερα, οι κυρώσεις ανάγκαζαν το Ιράν να διαθέτει το πετρέλαιό του κυρίως στην Κίνα, με σημαντικές εκπτώσεις στις τιμές και μέσω πολύπλοκων μηχανισμών που απέφευγαν τις αμερικανικές κυρώσεις.
Με τη συμφωνία, η Τεχεράνη θα μπορεί να πουλά το πετρέλαιό της σε περισσότερους αγοραστές, σε υψηλότερες τιμές και να πληρώνεται σε ισχυρότερα νομίσματα, γεγονός που μεταφράζεται σε σημαντικό οικονομικό όφελος, ακόμη και αν οι συνολικές εξαγωγές δεν αυξηθούν θεαματικά.
Τι προβλέπεται -και τι όχι- για το πυρηνικό πρόγραμμα
Αντίστοιχα ασαφές θεωρείται και το σκέλος της συμφωνίας που αφορά το πυρηνικό πρόγραμμα. Το Ιράν επαναλαμβάνει τη δέσμευσή του ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα, χωρίς όμως να διευκρινίζεται αν θα συνεχίσει να διατηρεί το δικαίωμα εμπλουτισμού ουρανίου ή αν θα μπορεί να κρατήσει τα ήδη υπάρχοντα αποθέματά του.
Ο Βανς εμφανίστηκε βέβαιος ότι στην τελική συμφωνία θα περιληφθούν αυστηροί όροι, που θα αποκλείουν την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων και ότι η Τεχεράνη θα λάβει τα οικονομικά ανταλλάγματα μόνο εφόσον τηρήσει πλήρως τις δεσμεύσεις της.
Ωστόσο, το προσύμφωνο προβλέπει μόνο ότι το Ιράν θα αραιώσει («down-blend») περίπου 11 τόνους εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει σήμερα, μεταξύ των οποίων περίπου 440 κιλά εμπλουτισμένα σε ποσοστό 60%, πολύ κοντά στο επίπεδο που απαιτείται για την κατασκευή πυρηνικού όπλου.
Σε αντίθεση με τη συμφωνία του 2015 επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, δεν προβλέπεται η απομάκρυνση του υλικού από τη χώρα. Τότε, περίπου το 97% των αποθεμάτων ουρανίου είχε μεταφερθεί στη Ρωσία.
Τα οικονομικά ανταλλάγματα
Το μνημόνιο προβλέπει επίσης τη στήριξη της δημιουργίας ταμείου ανασυγκρότησης 300 δισ. δολαρίων για το Ιράν, καθώς και την αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και τη σταδιακή άρση ενός μεγάλου μέρους των διεθνών κυρώσεων.
Ο Βανς επιχείρησε να περιορίσει τις αντιδράσεις, τονίζοντας ότι οι ΗΠΑ δεν θα χρηματοδοτήσουν άμεσα το συγκεκριμένο ταμείο και ότι όλα τα οικονομικά οφέλη θα εξαρτηθούν από την πλήρη συμμόρφωση της Τεχεράνης.
Οι επικριτές της συμφωνίας, όμως, επισημαίνουν ότι το ίδιο το κείμενο του μνημονίου προβλέπει την αποδέσμευση δεσμευμένων κεφαλαίων ήδη από την έναρξη εφαρμογής της συμφωνίας.
Οι βαλλιστικοί πύραυλοι έμειναν εκτός
Ένα ακόμη σημείο που προκαλεί αντιδράσεις είναι η παντελής απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στο βαλλιστικό πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν. Η εξουδετέρωση αυτής της απειλής είχε παρουσιαστεί από την κυβέρνηση Τραμπ ως ένας από τους βασικούς στόχους των στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Ερωτηθείς σχετικά, ο Βανς απάντησε ότι καμία χώρα δεν μπορεί να στερηθεί το δικαίωμα της αυτοάμυνας, υιοθετώντας μια διαφορετική γραμμή από εκείνη που είχε διατυπώσει η αμερικανική κυβέρνηση τους πρώτους μήνες της σύγκρουσης.
Παράλληλα, αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούν ότι το Ιράν εξακολουθεί να διατηρεί περίπου το 70% του προπολεμικού πυραυλικού του οπλοστασίου, παρά τις επιχειρήσεις των τελευταίων μηνών.
Μήνυμα προς το Ισραήλ
Ο Αμερικανός αντιπρόεδρος έστειλε παράλληλα σαφές μήνυμα προς την κυβέρνηση του Ισραήλ, η οποία έχει επικρίνει τη συμφωνία θεωρώντας ότι προσφέρει σημαντικές οικονομικές παραχωρήσεις στην Τεχεράνη χωρίς να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά ούτε το πυρηνικό, ούτε το πυραυλικό της πρόγραμμα.
Ο Βανς υπενθύμισε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί τον ισχυρότερο σύμμαχο του Ισραήλ στη διεθνή σκηνή, αφήνοντας αιχμές προς στελέχη της κυβέρνησης του Μπενιαμίν Νετανιάχου που συνεχίζουν να επιτίθενται στη συμφωνία.
Παράλληλα, επικαλέστηκε τη θετική στάση αρκετών αραβικών κρατών του Κόλπου, υποστηρίζοντας ότι οι χώρες που γνωρίζουν καλύτερα το Ιράν εμφανίζονται περισσότερο πρόθυμες να στηρίξουν τη συμφωνία.
Ωστόσο, αναλυτές επισημαίνουν ότι πολλές κυβερνήσεις της περιοχής εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν με επιφυλάξεις το προσύμφωνο, ακριβώς επειδή αφήνει εκτός διαπραγμάτευσης το βαλλιστικό οπλοστάσιο της Τεχεράνης, το οποίο εξακολουθεί να θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες απειλές για την περιφερειακή ασφάλεια.
