Ολο και πιο περίπλοκο γίνεται το παζλ των πολυμερών σχέσεων και της ισορροπίας στην Ευρώπη, η οποία εξωθήθηκε από τις ΗΠΑ να εμπλακεί άμεσα στον πόλεμο της Ουκρανίας, να αντιπαρατεθεί με τη Ρωσία και να καταχρεωθεί για να να ενισχύσει την αμυντική της ικανότητα.
Τραμπ και Πούτιν βρίσκουν πάλι σημεία προσέγγισης παρακάμπτοντας τους Ευρωπαίους και η Μόσχα εμφανίζεται διατεθειμένη να βοηθήσει τη Δύση για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του υψηλού ενεργειακού κόστους.
Οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να ρίξει η Ρωσία στην αγορά 3 εκατ. τόνους ντίζελ για να πέσουν οι τιμές. Η συμφωνία προκάλεσε αίσθηση στη Δύση και αμηχανία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, όπου η αντιρωσική υστερία κλιμακώνεται
Κυνηγώντας "φαντάσματα"
Ενώ οι δύο υπερδυνάμεις "τα βρίσκουν", η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με την κλιμάκωση των επιχειρήσεων δολιοφθοράς που αποδίδονται στη Ρωσία, με στόχο να αποδυναμωθεί η στήριξη προς την Ουκρανία και να δοκιμαστεί η συνοχή του ΝΑΤΟ.
Από την προστασία κρίσιμων υποδομών, έως τις κυβερνοεπιχειρήσεις και τα αντίμετρα, το ζητούμενο είναι πώς θα υπάρξει ουσιαστική απάντηση χωρίς ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Η Ευρώπη αναζητά τρόπους να απαντήσει στην εντεινόμενη εκστρατεία δολιοφθοράς και εκφοβισμού που αποδίδεται στη Ρωσία, καθώς οι κυβερνήσεις ανησυχούν ότι ένα περιστατικό μπορεί να προκαλέσει απώλειες ανθρώπινων ζωών και να οδηγήσει σε ευρύτερη αντιπαράθεση.
Σύμφωνα με ανάλυση των New York Times, η Μόσχα αξιοποιεί ενέργειες που κινούνται κάτω από το όριο μιας άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης, επιδιώκοντας να διχάσει τους συμμάχους του ΝΑΤΟ και να περιορίσει τη δυτική υποστήριξη προς το Κίεβο.
Ο φόβος της σύγκρουσης
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι δεν θεωρούν πιθανή μια μεγάλης κλίμακας ρωσική εισβολή σε χώρα του ΝΑΤΟ. Εκτιμούν, ωστόσο, ότι η αύξηση των περιστατικών σαμποτάζ, οι παραβιάσεις με αναγνωριστικά drones και οι ενέργειες κατά κρίσιμων υποδομών δημιουργούν ένα διαφορετικό και δυσκολότερα διαχειρίσιμο πεδίο απειλών.
Ο μεγαλύτερος φόβος είναι ένα χτύπημα - είτε σκόπιμα, είτε αποτέλεσμα λάθους- να προκαλέσει σοβαρές απώλειες και να αναγκάσει τις δυτικές κυβερνήσεις να αντιδράσουν υπό ασφυκτική πολιτική πίεση.
Ο Ντέιβιντ Κάτλερ, πρώην αξιωματούχος των υπηρεσιών πληροφοριών του ΝΑΤΟ και νυν συνεργάτης του Center for European Policy Analysis, εκτιμά ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί μέσα που είναι δύσκολο να αποδοθούν με βεβαιότητα στον δράστη, αλλά αρκετά σημαντικά ώστε να προκαλούν αναστάτωση, χωρίς να ενεργοποιούν αυτομάτως μια ευρύτερη στρατιωτική αντιπαράθεση.
Σύμφωνα με τον ίδιο, στόχος είναι να πληγεί η βούληση των ευρωπαϊκών χωρών να στηρίζουν την Ουκρανία και να μεταβληθεί συνολικά η αρχιτεκτονική ασφάλειας της Ευρώπης.
Ζητείται αξιόπιστη απάντηση
Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες η συζήτηση επικεντρώνεται πλέον στο πώς θα διαμορφωθεί μια αξιόπιστη απάντηση. Ο Καμίγ Γκραν, πρώην υψηλόβαθμο στέλεχος του ΝΑΤΟ, προειδοποιεί ότι η Ευρώπη πρέπει να αποφύγει τόσο την υπεραντίδραση, που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει τους σχεδιασμούς της Μόσχας, όσο και τον εφησυχασμό απέναντι στην αύξηση της συχνότητας και της επικινδυνότητας των περιστατικών.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική διαμορφώνεται σε τρεις άξονες:
- Δημόσια απόδοση ευθύνης στη Ρωσία
- Ενίσχυση της ανθεκτικότητας κοινωνιών και κρίσιμων υποδομών
- Επιβολή συγκεκριμένων συνεπειών στη Μόσχα, με σαφή μηνύματα προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν.
Ο Λίνας Κοτζάλα, επικεφαλής του λιθουανικού Κέντρου Γεωπολιτικών και Μελετών Ασφάλειας, υποστηρίζει ότι κάθε επίθεση πρέπει να συνδέεται με συγκεκριμένο μέτρο αντίδρασης. Για να λειτουργήσει ένα τέτοιο πλαίσιο, οι κυβερνήσεις θα χρειάζονταν εκ των προτέρων χρηματοδότηση και νομικές εξουσιοδοτήσεις, ώστε να μη χρειάζεται να ξεκινούν νέα πολιτική διαπραγμάτευση μετά από κάθε περιστατικό.
Η στρατηγική του Πούτιν: Φόβος, αβεβαιότητα και διάσπαση της Δύσης
Τα περιστατικά που αποδίδονται άμεσα στη Ρωσία ή θεωρείται ότι οργανώθηκαν κατ’ εντολή της περιλαμβάνουν σαμποτάζ σε σιδηροδρομικές υποδομές στην Πολωνία, εκτόξευση φωτοβολίδων από ρωσική φρεγάτα προς δανικό ελικόπτερο, επιθέσεις σε εργοστάσια, εισβολές αναγνωριστικών drones στον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο και σχέδια δολοφονίας στελεχών ευρωπαϊκών αμυντικών βιομηχανιών.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσε ένα drone με εκρηκτικά, το οποίο εντοπίστηκε στο αεροδρόμιο Λειψίας-Χάλε στη Γερμανία, κοντά σε μεταγωγικά αεροσκάφη που χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά υλικού προς την Ουκρανία.
Το Βερολίνο απέδωσε το περιστατικό στη Μόσχα, σε μια εξέλιξη που σηματοδότησε μεγαλύτερη προθυμία της γερμανικής κυβέρνησης να κατονομάζει τη Ρωσία ως υπεύθυνη.
Υπονόμευση εμπιστοσύνης
Η Κλαούντια Μάιγιορ, ειδικός σε θέματα άμυνας στο German Marshall Fund, εκτιμά ότι ο στόχος του Πούτιν δεν είναι μόνο να καταστήσει πολιτικά και οικονομικά δαπανηρή τη στήριξη της Ουκρανίας, αλλά και να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα των δημοκρατικών κρατών να τους προστατεύουν.
Η Μόσχα επιδιώκει να δείξει ότι η Δύση δεν μπορεί να διατηρήσει τη συνοχή της και ότι μπορεί να αποσταθεροποιηθεί εκ των έσω.
- Παράλληλα, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκφράζουν ανησυχίες για απόπειρες ρωσικής παρέμβασης σε κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Πολωνία και στην Ισπανία.
Η αξιοποίηση του φόβου αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της ρωσικής στρατηγικής, σύμφωνα με τη Χάνα Νότε, ειδική σε θέματα Ρωσίας και συγγραφέα του βιβλίου We Shall Outlast Them. Η ίδια παραπέμπει σε τοποθετήσεις Ρώσων αναλυτών που θεωρούν ότι ο φόβος είναι απαραίτητος για την επικράτηση της Μόσχας απέναντι στη Δύση.
Ο Κιρ Τζάιλς, ερευνητής του Chatham House, υποστηρίζει επίσης ότι οι πυρηνικές απειλές του Πούτιν περιόρισαν στο παρελθόν την προθυμία της κυβέρνησης του Τζο Μπάιντεν να ενισχύσει περαιτέρω την Ουκρανία. Με τον Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, προσθέτει, το επίκεντρο της ρωσικής στρατηγικής πίεσης μετατοπίζεται περισσότερο προς τις ευρωπαϊκές χώρες.
Από την προστασία των υποδομών στα αντίμετρα
Το ΝΑΤΟ ενισχύει ήδη τη συμβατική αποτροπή, με περισσότερες και μεγαλύτερες στρατιωτικές ασκήσεις κοντά στα ρωσικά σύνορα. Οι προσπάθειες αντιμετώπισης του υβριδικού πολέμου, ωστόσο, βρίσκονται σε λιγότερο προχωρημένο στάδιο. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εντείνουν την προστασία αεροδρομίων, σιδηροδρομικών κόμβων, κρίσιμων υποδομών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, ενώ χώρες όπως η Δανία, η Φινλανδία και η Πολωνία προετοιμάζουν τους πολίτες για ενδεχόμενες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Οι σχετικές δαπάνες μπορούν να συνυπολογιστούν στην προσπάθεια επίτευξης του στόχου του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες ίσες με το 5% του ΑΕΠ έως το 2034.
Η ενίσχυση της άμυνας και της κοινωνικής ανθεκτικότητας δεν αρκεί, ωστόσο, για να αποτρέψει κάθε ενέργεια ή να καθορίσει αυτομάτως την αντίδραση σε ένα περιστατικό με νεκρούς. Ο Κοτζάλα υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να περάσει από την απλή προστασία στην εξάρθρωση των δικτύων που οργανώνουν τις επιχειρήσεις: στον εντοπισμό και τη δίωξη στελεχών των ρωσικών υπηρεσιών πληροφοριών, καθώς και στη διακοπή της στρατολόγησης και χρηματοδότησης τοπικών συνεργατών.
Ο Κάτλερ προειδοποιεί ότι η δημόσια απόδοση ευθύνης χωρίς αντίστοιχες συνέπειες μπορεί να εκληφθεί από τη Μόσχα ως αδυναμία και να ενθαρρύνει νέες επιθέσεις.
Στις προτάσεις που εξετάζουν αναλυτές περιλαμβάνονται κυβερνοεπιχειρήσεις με στόχο ρωσικές υποδομές, αλλά και η ανάπτυξη πρόσθετων συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας κοντά στα σύνορα του ΝΑΤΟ. Ο υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας, Ράντοσλαβ Σικόρσκι, έχει υποστηρίξει την κατάρριψη απειλών που κατευθύνονται προς νατοϊκό έδαφος, ακόμη και με δυνατότητες που θα αναπτύσσονταν πάνω από την Ουκρανία.
Τέτοιες επιλογές, ωστόσο, ενέχουν κίνδυνο κλιμάκωσης και απαιτούν προσεκτικό συντονισμό μεταξύ των συμμάχων.
Το πρόβλημα της ενιαίας ευρωπαϊκής απάντησης
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι η απουσία ενιαίου μηχανισμού που να μπορεί να αποφασίζει και να επικοινωνεί άμεσα την ευρωπαϊκή αντίδραση. Ο Μαξ Μπέργκμαν του Center for Strategic and International Studies επισημαίνει ότι η Ευρώπη δεν έχει ενοποιήσει επαρκώς την αμυντική και εξωτερική πολιτική της, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να εκπέμψει συνεκτικά μηνύματα προς τη Μόσχα.
Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου η κυβέρνηση μπορεί να αξιοποιήσει απευθείας διαύλους επικοινωνίας μέσω των υπηρεσιών πληροφοριών ή του ίδιου του προέδρου, η Ευρώπη δεν διαθέτει έναν αντίστοιχο ενιαίο συνομιλητή.
Στην ΕΕ έχει προταθεί ένα πρωτόκολλο ασφαλείας για διαβουλεύσεις μετά από περιστατικά υβριδικού πολέμου, στα πρότυπα του Άρθρου 4 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ, το οποίο προβλέπει διαβουλεύσεις όταν ένα μέλος θεωρεί ότι απειλείται η ασφάλεια ή η εδαφική του ακεραιότητα.
Ο Ίβο Ντάαλντερ, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ και νυν συνεργάτης του Belfer Center του Χάρβαρντ, θεωρεί ότι η Συμμαχία είναι καλύτερα εξοπλισμένη από την ΕΕ για να καταρτίσει εκ των προτέρων έναν κατάλογο συλλογικών αντιμέτρων και να εξασφαλίσει την εφαρμογή τους μέσω της υφιστάμενης διοικητικής δομής της.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς περισσότερες συσκέψεις, αλλά ένα προκαθορισμένο πλαίσιο επιλογών, που θα επιτρέπει γρήγορη, συντονισμένη και αναλογική αντίδραση.
Για την Ευρώπη, η πρόκληση είναι να καταστήσει σαφές ότι οι επιχειρήσεις δολιοφθοράς έχουν συγκεκριμένο κόστος, χωρίς να προσφέρει στη Ρωσία αφορμή για ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Η αξιοπιστία της αποτροπής δεν θα εξαρτηθεί μόνο από την προστασία των υποδομών, αλλά και από την ικανότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να συμφωνούν και να εφαρμόζουν κοινές αποφάσεις, όταν δοκιμάζονται τα όρια της ασφάλειας του ΝΑΤΟ
