Με «άσφαιρα» μέτρα, που δεν θα αποτρέψουν τη διατήρηση υψηλών τιμών στα καύσιμα, ή και περαιτέρω άνοδο με βάση τη διεθνή συγκυρία, απαντά η κυβέρνηση στην ανάγκη προστασίας των καταναλωτών από τις συνέπειες της νέας ενεργειακής κρίσης. Μια προσεκτική ανάγνωση των μέτρων που ανακοινώθηκαν σήμερα αποκαλύπτει ότι γίνεται προσπάθεια να αποτραπούν ακραία φαινόμενα κερδοσκοπίας στην εμπορία (χονδρική και λιανική), χωρίς να επιβάλλεται όμως ο παραμικρός περιορισμός στο στάδιο της διύλισης.
Σύμφωνα με τις κυβερνητικές εξαγγελίες, έως και τις 30 Ιουνίου θα ισχύσει ανώτατο όριο (πλαφόν) στο περιθώριο κέρδους των καυσίμων. Συγκεκριμένα, οι εταιρείες εμπορίας πετρελαιοειδών (χονδρική) δεν επιτρέπεται να προσθέτουν στην τιμή της αμόλυβδης βενζίνης 95 οκτανίων και του πετρελαίου κίνησης περισσότερο από 5 λεπτά ανά λίτρο πάνω από την τιμή αγοράς από τα διυλιστήρια. Παράλληλα, τα πρατήρια καυσίμων (λιανική) δεν μπορούν να αυξάνουν την τιμή προμήθειας κατά περισσότερο από 12 λεπτά ανά λίτρο όταν πωλούν τα καύσιμα στους καταναλωτές.
Υψηλά περιθώρια στην εμπορία
Η κεντρική ιδέα αυτού του μέτρου είναι, θεωρητικά, η πάταξη της αισχροκέρδειας στο σκέλος της εμπορίας, χονδρικής και λιανικής. Στην πράξη, όμως, πρόκειται για ένα μέτρο που θα αποδειχθεί παντελώς αναποτελεσματικό στον περιορισμό των ανατιμήσεων. Τα όρια που τέθηκαν (5 λεπτά στη χονδρική και 12 λεπτά στη λιανική) είναι αρκετά «γενναιόδωρα» και δεν επρόκειτο, ούτως ή άλλως, να παραβιασθούν από τις εταιρείες εμπορίας και τους βενζινοπώλες.
Άλλωστε, όπως έχει καταδείξει η πρόσφατη έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού για την αγορά καυσίμων, τα περιθώρια κέρδους των εταιρειών εμπορίας και των πρατηρίων είναι κατά παράδοση πολύ χαμηλά, φτάνοντας συχνά σε οριακά ή ακόμα και αρνητικά επίπεδα -αυτό εξηγεί και τα πολλά «λουκέτα» σε πρατήρια. Η στοχοποίηση, επομένως, της χονδρικής και της λιανικής δεν λύνει το πρόβλημα, αφού το μεγάλο «καπέλο» στην τελική τιμή δεν μπαίνει σε αυτά τα στάδια.
Τα διυλιστήρια στο απυρόβλητο
Η μεγάλη αντίφαση των νέων μέτρων είναι ότι δεν προβλέπεται ο παραμικρός περιορισμός για τα διυλιστήρια. Οι εταιρείες διύλισης παραμένουν απολύτως στο απυρόβλητο, παρότι τα στοιχεία της έρευνας της Επιτροπής Ανταγωνισμού έδειξαν ότι εκμεταλλεύθηκαν τις συνθήκες κρίσης του 2022 για να βγάλουν υπερκέρδη.
Σύμφωνα με την Επιτροπή, ενώ το 2020 οι εταιρείες διύλισης δεν εμφάνισαν λειτουργικά κέρδη λόγω της κατακόρυφης πτώσης της ζήτησης εν μέσω πανδημίας, τα έτη 2021 και κυρίως το 2022 (μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία) η κερδοφορία τους εκτοξεύτηκε. Τα μικτά περιθώρια κέρδους τους όχι απλώς ανέκαμψαν, αλλά υπερκάλυψαν τα προ πανδημίας επίπεδα, δημιουργώντας τεράστια υπερκέρδη εν μέσω μιας πρωτοφανούς ενεργειακής κρίσης.
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα της Επιτροπής, που γίνεται επίκαιρο με την κρίση αυτής της περιόδου, αφορά τον τρόπο μετακύλισης των διεθνών τιμών. Η οικονομετρική ανάλυση της Επιτροπής Ανταγωνισμού απέδειξε αυτό που οι καταναλωτές βιώνουν εμπειρικά: την ύπαρξη «θετικής ασυμμετρίας».
Τι σημαίνει αυτό; Διαπιστώθηκε (ιδιαίτερα την περίοδο Απριλίου-Σεπτεμβρίου 2022 για τη βενζίνη και το ντίζελ) ότι όταν οι διεθνείς τιμές του δείκτη Platts Mediterranean αυξάνονται, τα διυλιστήρια σπεύδουν να περάσουν την αύξηση σχεδόν αμέσως και σε μεγαλύτερο βαθμό στις τιμές τους. Αντίθετα, όταν οι διεθνείς τιμές Platts πέφτουν, οι μειώσεις περνούν στην εγχώρια αγορά με καθυστέρηση και σε μικρότερο ποσοστό. Αυτή η τιμολογιακή πολιτική (σε συνδυασμό με την επιλογή της υψηλότερης δυνατής τιμής του δείκτη, Platts High CIF MED), επιβεβαιώνει την ικανότητα των διυλιστηρίων να αυξάνουν επικερδώς τις τιμές τους, χωρίς να πιέζονται από τον ανταγωνισμό.
Η απάντηση των διυλιστηρίων: «Φταίει η διεθνής συγκυρία»
Από την πλευρά τους, τα διυλιστήρια απορρίπτουν τις αιτιάσεις περί καταχρηστικής συμπεριφοράς. Στις απαντήσεις τους προς την Επιτροπή, υποστηρίζουν ότι τα υπερκέρδη τους ήταν απλώς συγκυριακά («windfall profits») και οφείλονται σε εξωγενείς παράγοντες.
Όπως ισχυρίζονται, το επιχειρηματικό τους μοντέλο βασίζεται στην αγορά αργού πετρελαίου με βάση τον δείκτη Brent και στην πώληση των έτοιμων καυσίμων με βάση τον δείκτη Platts Μεσογείου. Το εμπάργκο στο ρωσικό πετρέλαιο προκάλεσε διεθνώς τεράστια έλλειψη σε διυλισμένα προϊόντα, εκτοξεύοντας τον δείκτη Platts, την ώρα που το Brent δεν αυξανόταν το ίδιο επιθετικά. Αυτή η διεύρυνση της «ψαλίδας» (περιθώριο διύλισης) έφερε τα υπερκέρδη. Η Επιτροπή, ωστόσο, ανταπαντά ότι η απουσία ανταγωνισμού από εισαγωγές καυσίμων στην Ελλάδα είναι αυτή που επιτρέπει στα εγχώρια διυλιστήρια να μετακυλίουν κάθε επιχειρηματικό κίνδυνο στους πελάτες τους.
Ο βραχνάς του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης
Ένας άλλος βασικός παράγοντας της ακρίβειας στα καύσιμα, που η κυβέρνηση αρνείται πεισματικά να αγγίξει, είναι η υπερβολική φορολογία. Δεν υπάρχει στο τραπέζι πρόταση για ελάφρυνση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα καύσιμα. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι ο ΕΦΚ έχει εκτοξευθεί από τα 290 ευρώ το κυβικό το 2006, στα δυσθεώρητα επίπεδα των 700 ευρώ σήμερα.
Η υπερβολική φορολόγηση των καυσίμων είναι μεν κατάλοιπο της μεγάλης οικονομικής κρίσης, αλλά η κυβέρνηση, παρότι τονίζει την επίτευξη δημοσιονομικής εξυγίανσης και τα «άνετα» πλεονάσματα του προϋπολογισμού, δεν επιδιώκει να επαναφέρει τον ΕΦΚ σε «λογικά» επίπεδα.
Πλαφόν στις τιμές, όχι στα περιθώρια
Μια εναλλακτική λύση που θα μπορούσε να είχε εξετάσει η κυβέρνηση, αν και θα προκαλούσε έντονη δυσαρέσκεια από τον κλάδο καυσίμων, θα ήταν η επιβολή πλαφόν στις τιμές και όχι στα περιθώρια κέρδους (σε 1,5 ευρώ το λίτρο, για παράδειγμα, όρισε την ανώτατη τιμή της αμόλυβδης η κυβέρνηση της Κροατίας.
Αλλά και στην Ελλάδα, παλαιότερες κυβερνήσεις είχαν τολμήσει να επιβάλουν πλαφόν στην τελική τιμή λιανικής. Χαρακτηριστικά παραδείγματα το καλοκαίρι του 2008 (διεθνής κρίση πετρελαίου) και τον Αύγουστο του 2011, όπου επιβλήθηκαν ανώτατες τιμές πώλησης (ως επί το πλείστον τοπικού χαρακτήρα, σε νησιά και νομούς), σε περιοχές δηλαδή όπου διαπιστώθηκε ότι ο ανταγωνισμός δεν λειτουργούσε σωστά.
Ν. Χαλδ.
