Οι περισσότεροι άνθρωποι νιώθουμε ηρεμία όταν ακούμε θρόισμα φύλλων, μυρίζουμε βρεγμένο χώμα ή περπατάμε σ' ένα μονοπάτι μέσα σε δέντρα. Υπάρχουν όμως και αρκετοί συνάνθρωποί μας που μπροστά στο ίδιο σκηνικό αισθάνονται δυσφορία, ανησυχία ή την ανάγκη να φύγουν αμέσως. Για την επιστήμη, αυτό το φαινόμενο έχει όνομα: βιοφοβία - και η αύξησή της απειλεί με συνέπειες πιο σοβαρές απ' όσο μπορεί να μοιάζουν εκ πρώτης όψεως.
Μια νέα ανασκόπηση 196 επιστημονικών μελετών δείχνει ότι η αποστροφή ή ο φόβος απέναντι στη φύση ίσως ενισχύεται διεθνώς. Και αυτό δεν αφορά μόνο προσωπικές προτιμήσεις.
Οι ερευνητές προειδοποιούν ότι η τάση αυτή μπορεί να επηρεάσει τόσο τη δημόσια υγεία όσο και τη διάθεση των κοινωνιών να προστατεύσουν το περιβάλλον.
Όταν η φύση δεν μοιάζει φιλόξενη
Η βιοφοβία δεν σημαίνει απαραίτητα κλινική φοβία. Σε ορισμένες περιπτώσεις εκδηλώνεται ως έντονος φόβος για ζώα, έντομα ή άγρια τοπία. Σε άλλες, παίρνει πιο ήπιες αλλά εξίσου ουσιαστικές μορφές: αμηχανία στο δάσος, αποστροφή για χώμα και λάσπη, ενόχληση από ήχους ζώων, δυσανεξία στην ιδέα της πεζοπορίας ή της επαφής με το φυσικό περιβάλλον.
Οι μελέτες εκτιμούν ότι οι φοβίες απέναντι σε ζώα επηρεάζουν από 4% έως 9% των ανθρώπων παγκοσμίως. Συχνά συνοδεύονται από άγχος, ναυτία, ταχυπαλμία ή αποφυγή. Όμως ακόμη και χωρίς τόσο έντονα συμπτώματα, η σταδιακή απομάκρυνση από τη φύση έχει κόστος.
Άνθρωποι που αποφεύγουν πάρκα, παραλίες, βουνά ή υπαίθριες δραστηριότητες στερούνται τα τεκμηριωμένα οφέλη της επαφής με το φυσικό περιβάλλον: χαμηλότερο στρες, καλύτερη ψυχική διάθεση, περισσότερη κίνηση και ισχυρότερο αίσθημα ευεξίας.
Η εποχή της οθόνης και ο κύκλος της αποξένωσης
Οι ερευνητές εντοπίζουν έναν ανησυχητικό μηχανισμό: όσο λιγότερο χρόνο περνά κανείς στη φύση, τόσο πιο ξένη και απειλητική μπορεί να του φαίνεται. Και όσο πιο ξένη μοιάζει, τόσο περισσότερο την αποφεύγει.
Είναι ένας φαύλος κύκλος της σύγχρονης ζωής. Οι πόλεις πυκνώνουν, ο ελεύθερος χρόνος μειώνεται και η καθημερινότητα μεταφέρεται όλο και περισσότερο στις οθόνες. Για πολλά παιδιά, η εμπειρία ενός χωραφιού, ενός μονοπατιού ή μιας νύχτας με ήχους από τζιτζίκια και πουλιά δεν είναι αυτονόητη, αλλά σπάνια.
Την ίδια στιγμή, τα κοινωνικά δίκτυα συχνά ενισχύουν το στοιχείο του φόβου. Επιθέσεις καρχαριών, φίδια σε αυλές, αρκούδες σε δρόμους ή έντομα που παρουσιάζονται ως απειλές ταξιδεύουν ταχύτατα στο διαδίκτυο.
Οι ήσυχες, καθημερινές, θεραπευτικές στιγμές στη φύση σπανίως γίνονται viral.
Τι φοβόμαστε πραγματικά;
Ενδιαφέρον έχει ότι σχεδόν όλη η διαθέσιμη έρευνα επικεντρώνεται στα ζώα. Το 98% των μελετών εξετάζει φόβους για συγκεκριμένα πλάσματα και όχι τη γενικότερη σχέση ανθρώπου-φύσης. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι κυριαρχούν οι αράχνες και τα θηλαστικά, ενώ αμέτρητα άλλα είδη παραμένουν σχεδόν ανεξερεύνητα.
Αυτό σημαίνει ότι γνωρίζουμε λίγα για το γιατί άνθρωποι αναπτύσσουν αποστροφή ακόμη και απέναντι σε ακίνδυνα ζώα ή φυτά. Ο φόβος δεν γεννιέται πάντα από πραγματικό κίνδυνο. Συχνά τροφοδοτείται από οικογενειακές αντιλήψεις, πολιτισμικά στερεότυπα, τραυματικές εμπειρίες ή απλώς... έλλειψη εξοικείωσης.
Ένα παιδί που μαθαίνει ότι κάθε έντομο είναι «βρώμικο» ή κάθε σκιά στο δάσος «επικίνδυνη», μπορεί να μεταφέρει αυτή την αίσθηση για χρόνια.
Γιατί αφορά όλους μας
Η βιοφοβία δεν είναι μόνο προσωπικό ζήτημα άνεσης. Άνθρωποι που αισθάνονται αποξενωμένοι από τη φύση τείνουν να στηρίζουν λιγότερο πολιτικές προστασίας της άγριας ζωής και συχνότερα αποδέχονται πρακτικές εξόντωσης ζώων που θεωρούν ενοχλητικά ή απειλητικά.
Εν ολίγοις, όταν παύουμε να αισθανόμαστε μέρος του φυσικού κόσμου, μειώνεται και η διάθεση να τον προστατεύσουμε.
Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, απώλειας βιοποικιλότητας και έντονης αστικοποίησης, αυτή η ψυχολογική απόσταση μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη.
Η θεραπεία ίσως ξεκινά με μια βόλτα
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι χρειάζονται περισσότερες μακροχρόνιες μελέτες και έρευνα σε περισσότερες χώρες. Όμως το βασικό μήνυμα είναι ήδη σαφές: η σχέση μας με τη φύση δεν είναι στατική. Καλλιεργείται ή φθίνει.
Πιθανότατα η απάντηση δεν βρίσκεται σε θεαματικά άλματα, αλλά σε μικρές επανασυνδέσεις: έναν περίπατο χωρίς κινητό, λίγη ώρα σε ένα πάρκο, κηπουρική στο μπαλκόνι, ένα παιδί που πιάνει χώμα με τα χέρια του χωρίς φόβο.
Η οικειότητα γεννά εμπιστοσύνη. Ίσως, τελικά, αυτό που ονομάζουμε βιοφοβία, σε πολλές περιπτώσεις να είναι μόνο η συνέπεια μιας μακράς απουσίας.
