Την είσοδό της σε μια νέα, φιλόδοξη εποχή επιχειρεί η αθλητική υπόδηση, με μεγάλες εταιρείες να υποστηρίζουν πλέον ότι τα παπούτσια τους δεν βελτιώνουν απλώς την άνεση ή τις επιδόσεις, αλλά μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τον εγκέφαλο. Η Nike, για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι νέα μοντέλα υποδημάτων της ενεργοποιούν τη νευρική λειτουργία, ενισχύουν την αισθητηριακή αντίληψη και βελτιώνουν τη συγκέντρωση μέσω διέγερσης των πελμάτων.
«Μελετώντας την αντίληψη, την προσοχή και την αισθητηριακή ανατροφοδότηση, αξιοποιούμε τη σύνδεση εγκεφάλου και σώματος με νέους τρόπους», ανέφερε ο επικεφαλής επιστήμονας της Nike, Matthew Nurse, σε σχετική ανακοίνωση. «Δεν πρόκειται μόνο για ταχύτητα στο τρέξιμο, αλλά για αίσθηση παρουσίας, συγκέντρωσης και ανθεκτικότητας».
Αντίστοιχα, άλλες εταιρείες, όπως η Naboso, λανσάρουν «νευρο-πάτους», κάλτσες και προϊόντα αισθητηριακής διέγερσης που υπόσχονται ενεργοποίηση του νευρικού συστήματος.
Η ιδέα ακούγεται δελεαστική: τα πέλματα είναι γεμάτα αισθητήριους υποδοχείς. Θα μπορούσε, λοιπόν, η διέγερσή τους να οξύνει πραγματικά το μυαλό;
Η σύνδεση πέλματος και εγκεφάλου είναι υπαρκτή – αλλά όχι μαγική
Τα πέλματα των ποδιών περιέχουν χιλιάδες μηχανοϋποδοχείς που ανιχνεύουν πίεση, δόνηση, υφή και κίνηση. Τα σήματα αυτά μεταφέρονται μέσω των περιφερικών νεύρων στον νωτιαίο μυελό και από εκεί στον σωματοαισθητηριακό φλοιό του εγκεφάλου, ο οποίος διατηρεί έναν «χάρτη» του σώματος. Τα πόδια καταλαμβάνουν σημαντικό τμήμα αυτού του χάρτη, κάτι που αντανακλά τον ρόλο τους στην ισορροπία, τη στάση και την κίνηση.
Η υπόδηση επηρεάζει επίσης την ιδιοδεκτικότητα – την αίσθηση του εγκεφάλου για τη θέση του σώματος στον χώρο. Επειδή η στάση και η κίνηση συνδέονται στενά με την εγρήγορση και την προσοχή, οι αλλαγές στην αισθητηριακή ανατροφοδότηση από τα πόδια μπορούν να επηρεάσουν το πόσο σταθερός ή «γειωμένος» νιώθει κανείς.
Γι’ αυτό και νευρολόγοι και φυσικοθεραπευτές δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην υπόδηση ασθενών με προβλήματα ισορροπίας, νευροπάθειες ή διαταραχές βάδισης. Η αλλαγή των αισθητηριακών ερεθισμάτων μπορεί να μεταβάλει τον τρόπο που κινείται κάποιος.
Όμως, η επίδραση στην κίνηση δεν ταυτίζεται με τη βελτίωση της σκέψης.
Minimal παπούτσια, περισσότερη αίσθηση – όχι απαραίτητα καλύτερη συγκέντρωση
Τα λεγόμενα minimalist παπούτσια, με λεπτότερες και πιο εύκαμπτες σόλες, επιτρέπουν να φτάνει στον εγκέφαλο περισσότερη πληροφορία για την αφή και τη θέση του ποδιού, σε σύγκριση με τα έντονα απορροφητικά υποδήματα. Εργαστηριακές μελέτες δείχνουν ότι η μειωμένη απορρόφηση κραδασμών μπορεί να αυξήσει την επίγνωση της επαφής του ποδιού με το έδαφος και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να βελτιώσει την ισορροπία ή τη σταθερότητα της βάδισης.
Ωστόσο, περισσότερη αίσθηση δεν σημαίνει αυτομάτως καλύτερη λειτουργία. Ο εγκέφαλος φιλτράρει συνεχώς τα αισθητηριακά ερεθίσματα, δίνοντας προτεραιότητα σε όσα είναι χρήσιμα και καταστέλλοντας όσα αποσπούν την προσοχή.
Για άτομα που δεν είναι εξοικειωμένα με τέτοιου τύπου παπούτσια, η απότομη αύξηση των ερεθισμάτων μπορεί να αυξήσει το γνωστικό φορτίο, στρέφοντας την προσοχή στα πόδια, αντί να την απελευθερώνει για υψηλότερες επιδόσεις.
Η αισθητηριακή διέγερση μπορεί να ενισχύσει την επίγνωση, αλλά υπάρχει όριο πέρα από το οποίο αυτό μετατρέπεται σε «θόρυβο».
Μπορούν τα παπούτσια να βελτιώσουν τη συγκέντρωση;
Εδώ η νευροεπιστήμη γίνεται ιδιαίτερα επιφυλακτική.
Τα αισθητηριακά ερεθίσματα από τα πέλματα ενεργοποιούν περιοχές του σωματοαισθητηριακού φλοιού. Όμως η εγκεφαλική ενεργοποίηση από μόνη της δεν ισοδυναμεί με γνωστική ενίσχυση. Η συγκέντρωση, η προσοχή και οι εκτελεστικές λειτουργίες βασίζονται σε πολύπλοκα δίκτυα που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τον προμετωπιαίο φλοιό, τον βρεγματικό λοβό και τον θάλαμο, καθώς και νευροδιαβιβαστές όπως η ντοπαμίνη και η νορεπινεφρίνη.
Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η παθητική διέγερση των πελμάτων – μέσω υφών, αφρών ή μηχανικών σχεδιασμών – δεν βελτιώνει ουσιαστικά τη συγκέντρωση υγιών ενηλίκων.
Ορισμένες μελέτες καταγράφουν μικρή αύξηση της εγρήγορσης σε ειδικούς πληθυσμούς, όπως ηλικιωμένους που εκπαιδεύονται για βελτίωση ισορροπίας ή άτομα σε αποκατάσταση αισθητηριακής απώλειας, αλλά τα αποτελέσματα είναι περιορισμένα και εξαρτώνται έντονα από το πλαίσιο.
Με απλά λόγια, το να αισθάνεσαι περισσότερα ερεθίσματα, δεν σημαίνει ότι το σύστημα προσοχής του εγκεφάλου λειτουργεί καλύτερα.
Η δύναμη της προσδοκίας και το φαινόμενο placebo
Το γεγονός ότι τα παπούτσια δεν μεταμορφώνουν άμεσα τη γνωστική λειτουργία, δεν σημαίνει ότι οι εμπειρίες που αναφέρουν οι χρήστες είναι φανταστικές. Η επίδραση της προσδοκίας και του placebo είναι καλά τεκμηριωμένη στη νευροεπιστήμη. Αν κάποιος πιστεύει ότι ένα προϊόν βελτιώνει τη συγκέντρωση ή την απόδοσή του, αυτή η πεποίθηση μπορεί από μόνη της να αλλάξει την αντίληψη και τη συμπεριφορά του.
Παράλληλα, η θεωρία της ενσωματωμένης νόησης (embodied cognition) υποστηρίζει ότι η σωματική κατάσταση επηρεάζει τις νοητικές διεργασίες. Η στάση, η κίνηση και η αίσθηση σταθερότητας μπορούν να διαμορφώσουν τη διάθεση, την αυτοπεποίθηση και την υποκειμενική αίσθηση διαύγειας.
Ένα παπούτσι που αλλάζει τον τρόπο που στέκεται ή κινείται κάποιος μπορεί έμμεσα να επηρεάσει το πώς νιώθει πνευματικά – χωρίς να ενισχύει άμεσα τη γνωστική λειτουργία.
Εκεί που παύει η επιστήμη και αρχίζει το marketing
Το θέμα δεν είναι αν τα παπούτσια επηρεάζουν το νευρικό σύστημα – αυτό είναι δεδομένο. Το ζήτημα είναι η ασάφεια. Όταν οι εταιρείες μιλούν για «αλλαγή του μυαλού», συχνά συγχέουν τη ρύθμιση της αισθητηριακής εμπειρίας με τη γνωστική ενίσχυση.
Η νευροεπιστήμη επιβεβαιώνει ότι τα παπούτσια μπορούν να αλλάξουν την αίσθηση, τη στάση και την κίνηση.
Δεν επιβεβαιώνει ότι μπορούν να βελτιώσουν αξιόπιστα τη συγκέντρωση ή την προσοχή του γενικού πληθυσμού. Αν όντως προκαλούσαν ισχυρές γνωστικές αλλαγές, αυτές θα ήταν σαφείς, μετρήσιμες και επαναλήψιμες. Μέχρι σήμερα, δεν είναι.
Τα παπούτσια μπορούν να αλλάξουν το πώς νιώθουμε στο σώμα μας και το πώς κινούμαστε στον χώρο. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την άνεση, την αυτοπεποίθηση και την εμπειρία. Όμως οι πιο ουσιαστικές «αλλαγές μυαλού» εξακολουθούν να προέρχονται από τη συστηματική κίνηση, την άσκηση, τον ύπνο και την επίγνωση – όχι από την αίσθηση και μόνο.
Η υπόδηση μπορεί να διαμορφώνει το ταξίδι, αλλά από μόνη της δεν αλλάζει τον προορισμό.
