Σε μαρασμό οδηγείται η ελληνική περιφέρεια, με βασικούς λόγους των δημογραφικό, την έλλειψη ευκαιριών εργασίας, αλλά και τη συγκέντρωση του πληθυσμού και της οικονομικής δραστηριότητας στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως καταγράφει έρευνα του ΙΟΒΕ.
Η μείωση και γήρανση του πληθυσμού αποτελούν μακροχρόνια πρόκληση, με τις επίσημες δημογραφικές προβολές να αναμένουν επιδείνωση τις επόμενες δεκαετίες στις 12 από τις 13 περιφέρειες, πλην του Νοτίου Αιγαίου, σημειώνεται στην έρευνα.
Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της έρευνας:
- Ένας ολοένα μικρότερος πληθυσμός παραγωγικής ηλικίας θα καλείται να στηρίξει έναν αυξανόμενο αριθμό ηλικιωμένων, με τον δείκτη εξάρτησης να αναμένεται να ξεπεράσει το 80% το 2100 στη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο και την Δυτική Μακεδονία, εάν δεν παρθούν μέτρα πολιτικής με μακροχρόνια στόχευση.
- Η οικονομική δραστηριότητα συνεχίζει να παρουσιάζει υψηλή συγκέντρωση στην Αττική, όπου καταγράφεται και το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Τα περιθώρια σύγκλισης με την Ευρώπη παραμένουν σημαντικά, καθώς η ένταση παγίων επενδύσεων παραμένει χαμηλότερη του μέσου όρου στην Ευρώπη σε 10 από τις 13 περιφέρειες της χώρας. Νησιωτικές και τουριστικές περιφέρειες, καθώς και η Στερεά Ελλάδα σημείωσαν τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης το 2024.
- Η ανάγκη για σύγκλιση μεταξύ των περιφερειών σε βασικούς οικονομικούς δείκτες, όπως το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών παραμένει βασικός στόχος και πρόκληση, καθώς οι περιφέρειες των δύο μεγαλύτερων αστικών κέντρων και μεγάλο μέρος της νησιωτικής Ελλάδας καταγράφουν υψηλότερες επιδόσεις.
- Η ετερογένεια μεταξύ περιφερειών σε βασικούς κοινωνικούς δείκτες και η απόκλιση από τον μέσο Ευρωπαϊκό όρο παραμένει έντονη, όπως για θέματα απασχόλησης και συμμετοχής στην εργασία, εισοδηματικής ανισότητας, πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής προστασίας.
- Σε επιμέρους τομείς, η κλιματική αλλαγή φαίνεται ότι έχει οδηγήσει ήδη σε αυξήσεις της μέσης θερμοκρασίας συγκριτικά με τον μακροχρόνιο μέσο όρο, με υψηλότερη ένταση στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ στον τουρισμό καταγράφεται σταδιακή αλλά συστηματική επιμήκυνση της περιόδου, ειδικά σε περιφέρειες όπως η Αττική.
Δημογραφικό
Η πληθυσμιακή συρρίκνωση αναμένεται να επηρεάσει τις 12 από τις 13 περιφέρειες της χώρας, με διαφοροποιήσεις ως προς την ένταση και τη χρονική εξέλιξη.
Οι αστικές περιφέρειες που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό της οικονομικής δραστηριότητας, όπως η Αττική και η Κεντρική Μακεδονία, καθώς και ορισμένες νησιωτικές περιφέρειες με ισχυρή τουριστική δραστηριότητα, εμφανίζουν συγκριτικά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, διαπιστώνει η μελέτη του ΙΟΒΕ.
Αντίθετα, ηπειρωτικές περιφέρειες της Βόρειας, Δυτικής και Κεντρικής Ελλάδας αντιμετωπίζουν εντονότερη γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση, η οποία συνδέεται με χαμηλή γονιμότητα και μετακίνηση νεότερων ηλικιακών ομάδων προς μεγαλύτερα αστικά κέντρα.
Στον τομέα αυτόν, κρίσιμο ρόλο δύνανται να διαδραματίσουν πολιτικές με επίκεντρο την οικογένεια, την μετανάστευση και την τόνωση της τοπικής οικονομικής δραστηριότητας και εν συνεχεία στην κοινωνική συνοχή και την οικονομία, ενώ πολιτικές ενίσχυσης του μεταναστευτικού ισοζυγίου μπορούν να έχουν πιο άμεσα αποτελέσματα.
Υδροκέφαλο κράτος
Η ελληνική οικονομία καταγράφει αμείωτη συγκέντρωση της παραγωγικής δραστηριότητας στις περιφέρειες των δύο μεγάλων αστικών κέντρων, με την Αττική να συνεχίζει να συνεισφέρει σχεδόν το μισό του συνολικού ΑΕΠ και πάνω από το ένα τρίτο των επενδύσεων.
Σημαντικές αποκλίσεις καταγράφονται στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, με την Αττική και το Νότιο Αιγαίο να είναι οι δύο μόνες περιφέρειες με επίδοση υψηλότερη του μέσου όρου της χώρας.
Επίσης, μεγάλες αποκλίσεις παρουσιάζει το ποσοστό αποταμίευσης των νοικοκυριών, με έντονα αρνητικό πρόσημο στην Αττική, την Δυτική Ελλάδα και την Κεντρική Μακεδονία.
Ως προς την επιχειρηματικότητα, δείκτες καινοτομικής επίδοσης παρουσιάζουν βελτίωση, ειδικά σε περιφέρειες όπως η Κρήτη, η Αττική, η Κεντρική Μακεδονία και η Δυτική Ελλάδα, παραμένοντας ωστόσο χαμηλότερα από τον μέσο όρο στην ΕΕ.
Θετική είναι επίσης η ανοδική τάση του ποσοστού του εργατικού δυναμικού που ασχολείται σε δραστηριότητες Έρευνας και Ανάπτυξης, καταγράφοντας σταδιακή σύγκλιση με την ΕΕ.
Ωστόσο, παρά τη συνολική βελτίωση των οικονομικών επιδόσεων, οι περιφερειακές ανισότητες παραμένουν έντονες, ενώ σε σύγκριση με την Ευρώπη, παραμένει χαμηλό το ποσοστό επενδύσεων στις περισσότερες περιφέρειες (θετική εξαίρεση αποτελούν η Δυτική Μακεδονία, η Στερεά Ελλάδα και η Ήπειρος) καθώς και χαμηλό το μερίδιο των εργαζομένων σε θέσεις συναφείς με επιστήμη και τεχνολογία.
Τα ευρήματα υπογραμμίζουν τη σημασία εθνικών αλλά και περιφερειακών πολιτικών που θα ενισχύσουν επενδυτικές, εξωστρεφείς επιχειρηματικές δραστηριότητες, μεγαλύτερο μερίδιο συμμετοχής στις διεθνείς αλυσίδες αξίας και ταχύτερη σύγκλιση με τις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές περιφέρειες.
Στο πλαίσιο της συρρίκνωσης του πληθυσμού και της έλλειψης επιχειρηματικών ευκαιριών στις περισσότερες περιφέρειες της χώρας, είναι φυσικό αποτέλεσμα οι μειωμένες χορηγήσεις δανείων προς τον πληθυσμό που κατοικεί σε αυτές.
Ανεργία
Το ποσοστό της ανεργίας συρρικνώθηκε το 2024 σε 10 από τις 13 περιφέρειες, αλλά παραμένει υψηλή η διασπορά του. Ισχυρότερη πτώση το 2024 καταγράφηκε στη Δυτική Μακεδονία, την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, ενώ το υψηλότερο ποσοστό καταγράφεται στα Ιόνια Νησιά και την Κεντρική Μακεδονία.
Το ποσοστό αυτοαπασχόλησης παραμένει υπερδιπλάσιο στην ελληνική περιφέρεια σε σχέση με την Αττική, ενώ η συμμετοχή στην αγορά εργασίας παραμένει χαμηλότερη του μέσου Ευρωπαϊκού όρου σε 11 από τις 13 ελληνικές περιφέρειες (θετική εξαίρεση αποτελούν η Πελοπόννησος και τα Ιόνια Νησιά).
Η κατανομή της απασχόλησης μεταξύ πρωτογενούς, δευτερογενούς και τριτογενούς τομέα διαφέρει σημαντικά μεταξύ των περιφερειών και ως κοινή μακροχρόνια τάση, αναδεικνύεται η αύξηση του μεριδίου απασχόλησης στον τριτογενή τομέα.
Το ΙΟΒΕ θεωρεί σκόπιμο να δοθεί έμφαση σε πολιτικές που θα ενισχύσουν τη συμμετοχή στην επίσημη αγορά εργασίας, θα ενισχύσουν την ανταποδοτικότητα του συστήματος επιδότησης ανεργίας, θα αμβλύνουν τη διαπεριφερειακή διασπορά του ποσοστού ανεργίας, θα διευκολύνουν την ενεργειακή μετάβαση, ειδικά σε περιοχές που πλήττονται από την απόλιγνιτοποίηση, θα τονώσουν την ανάπτυξη της μισθωτής απασχόλησης στην περιφέρεια, και θα αναβαθμίζουν τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού.
Παράλληλα για κοινωνικούς και οικονομικούς τομείς προτείνει:
- Κοινωνικές υπηρεσίες και κοινωνική ένταξη: Κρίνεται σκόπιμο οι περιφερειακές πολιτικές να δώσουν έμφαση στη βελτίωση της αποδοτικότητας του συστήματος κοινωνικών μεταβιβάσεων ώστε να αμβλυνθεί η απόσταση από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο, με αποτέλεσμα την άμβλυνση του κινδύνου φτώχειας και της διασποράς αυτού, καθώς και σε στοχευμένες παρεμβάσεις για την μείωση της ανισότητας φύλου στην απασχόληση.
- Τομέας υγείας και εκπαίδευσης: Παρατηρούνται σημαντικές διαφορές στις υποδομές ανά περιφέρεια, που εν μέρει αντανακλώνται στη διασπορά των αυτοαναφερόμενων μη εξυπηρετούμενων ιατρικών αναγκών, και κρίνεται σκόπιμο να δοθεί προτεραιότητα σε επενδύσεις στις περιφερειακές υποδομές σε υγεία και παιδεία, με στόχο την αποτελεσματικότερη κάλυψη των αναγκών του πληθυσμού, δεδομένων των δημογραφικών προκλήσεων και απαιτήσεων ισορροπίας επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
- Περιβάλλον: Η κλιματική αλλαγή εκφράζεται και με την ραγδαία αύξηση ακραίων θερμικών επεισοδίων. Πρόκειται για μια εξέλιξη που μεταβάλλει ουσιαστικά τις συνθήκες διαβίωσης, την αγροτική παραγωγή και τη λειτουργία των υποδομών, καθιστώντας την προσαρμογή όχι απλώς αναγκαία, αλλά επείγουσα.
- Τουρισμός: Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η τουριστική περίοδος επιμηκύνεται στις περισσότερες περιφέρειες, ειδικά στην ηπειρωτική χώρα, παρά το ότι οι τουριστικές αφίξεις συνεχίζουν να καταγράφουν υψηλότερη συγκέντρωση το καλοκαίρι, με τάση άμβλυνσης. Αναδεικνύονται σαφείς χωρικές διαφοροποιήσεις οι οποίες σχετίζονται με το κλίμα, τη γεωγραφική θέση, την προσβασιμότητα, το είδος του τουριστικού προϊόντος και της κυρίαρχης οικονομικής δραστηριότητας κάθε περιφέρειας.
