Μια από τις σημαντικότερες αλλαγές στο ελληνικό ιδιωτικό δίκαιο εδώ και δεκαετίες τίθεται σε εφαρμογή από τις 16 Σεπτεμβρίου, αλλάζοντας τους κανόνες με τους οποίους μεταβιβάζεται η περιουσία μετά τον θάνατο, τον τρόπο με τον οποίο συντάσσονται και δημοσιεύονται οι διαθήκες, τα δικαιώματα των παιδιών και του επιζώντος συζύγου, αλλά και τον τρόπο αντιμετώπισης των χρεών μιας κληρονομιάς.
Ο νέος νόμος 5303/2026 εισάγει θεσμούς που μέχρι σήμερα ήταν άγνωστοι στο ελληνικό κληρονομικό δίκαιο. Στο επίκεντρο βρίσκεται η θεσμοθέτηση των κληρονομικών συμβάσεων, η ενίσχυση της προστασίας του κληρονόμου από τα χρέη του θανόντος και η αναβάθμιση της δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομίας.
Το νέο καθεστώς αφορά, κατά κανόνα, κληρονομικές σχέσεις προσώπων που θα αποβιώσουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Αυτό σημαίνει ότι η ημερομηνία του θανάτου και όχι, για παράδειγμα, η ημερομηνία σύνταξης μιας παλαιότερης διαθήκης αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για το ποιο δίκαιο θα εφαρμοστεί.
Η μεγάλη αλλαγή: Κληρονομικές συμβάσεις αντί μόνο για διαθήκες
Η σημαντικότερη ίσως καινοτομία είναι ότι για πρώτη φορά αναγνωρίζεται στην Ελλάδα η κληρονομική σύμβαση. Μέχρι σήμερα, η ελληνική έννομη τάξη δεν επέτρεπε κατ’ αρχήν συμφωνίες για την κληρονομία ενός προσώπου όσο αυτό βρισκόταν εν ζωή. Από τις 16 Σεπτεμβρίου αυτό αλλάζει. Η κληρονομική σύμβαση γίνεται νέο εργαλείο σχεδιασμού της διαδοχής και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καθοριστεί εκ των προτέρων ποιος θα κληρονομήσει και με ποιον τρόπο. Η σύμβαση καταρτίζεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και αποτελεί συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερομένων, σε αντίθεση με τη διαθήκη που αποτελεί μονομερή πράξη του διαθέτη.
Παράλληλα, εισάγεται και η σύμβαση εκ των προτέρων παραίτησης από κληρονομικά δικαιώματα. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να διευθετηθούν εκ των προτέρων ζητήματα που μέχρι σήμερα μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρές οικογενειακές διαμάχες μετά τον θάνατο.
Νέα δικαιώματα και για τους συντρόφους εκτός γάμου
Επίσης για πρώτη φορά αναγνωρίζονται συγκεκριμένα κληρονομικά δικαιώματα και σε πρόσωπο που βρίσκεται σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.
Η ρύθμιση αφορά σύντροφο που συζούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο για τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο ή, χωρίς αυτόν τον χρονικό περιορισμό, όταν έχουν αποκτήσει κοινά παιδιά.
Η δικαστική εκκαθάριση: ασπίδα απέναντι στα χρέη
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η αλλαγή στον τρόπο αντιμετώπισης των χρεών της κληρονομίας. Ο νέος νόμος επιχειρεί να διαχωρίσει με σαφέστερο τρόπο την περιουσία του θανόντος από την προσωπική περιουσία του κληρονόμου. Παράλληλα, αναβαθμίζεται η δικαστική εκκαθάριση της κληρονομίας, η οποία μπορεί να λειτουργήσει ως οργανωμένος μηχανισμός καταγραφής της κληρονομιαίας περιουσίας, ικανοποίησης των πιστωτών και προστασίας του κληρονόμου.
Το δικαστήριο της κληρονομίας μπορεί να διατάξει τη δικαστική εκκαθάριση ύστερα από αίτηση οποιουδήποτε έχει έννομο συμφέρον. Μπορεί επίσης να διορίζει και να αντικαθιστά τον εκκαθαριστή, να παρατείνει την προθεσμία για την απογραφή και να καθορίζει την αμοιβή του.
Τι αλλάζει στις διαθήκες
Οι διαθήκες δεν καταργούνται ούτε η ιδιόγραφη διαθήκη παύει να υπάρχει. Η ιδιόγραφη εξακολουθεί να πρέπει να είναι γραμμένη ολόκληρη με το χέρι του διαθέτη, να φέρει ημερομηνία και υπογραφή.
Αλλάζει, ωστόσο, σημαντικά το πλαίσιο δημοσίευσης και αναζήτησής τους. Δημιουργείται Ηλεκτρονικό Μητρώο Διαθηκών, στο οποίο καταχωρίζονται τα σχετικά στοιχεία, ενώ η δημοσίευση των διαθηκών περνά σε ηλεκτρονική διαδικασία μέσω συμβολαιογράφου.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το νέο καθεστώς για τις ιδιόγραφες διαθήκες. Εάν μια ιδιόγραφη διαθήκη δεν είχε κατατεθεί προς φύλαξη σε συμβολαιογράφο, δεν αποκτά σε κάθε περίπτωση αυτομάτως πλήρη αποτελέσματα πριν από την κήρυξή της ως κυρίας.
Η νόμιμη μοίρα αλλάζει χαρακτήρα
Μια από τις βαθύτερες αλλαγές αφορά τη νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο μέρος της κληρονομίας που προστατεύεται υπέρ συγκεκριμένων συγγενών ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη.
Τα παιδιά και ο επιζών σύζυγος εξακολουθούν να προστατεύονται, όμως η νόμιμη μοίρα αποκτά πλέον κατά βάση χρηματικό χαρακτήρα. Ο νόμιμος μεριδούχος δεν αποκτά κατ’ ανάγκη συγκυριότητα στο συγκεκριμένο ακίνητο ή άλλο περιουσιακό στοιχείο από το οποίο αποκλείστηκε με τη διαθήκη. Αντί γι’ αυτό, αποκτά χρηματική αξίωση που αντιστοιχεί στην αξία της νόμιμης μοίρας του.
Τα παιδιά χωρίς διαθήκη
Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, τα παιδιά εξακολουθούν να αποτελούν την πρώτη τάξη κληρονόμων. Η κληρονομική διαδοχή λειτουργεί με βάση τη συγγενική σχέση και την αρχή της ισότητας μεταξύ των παιδιών.
Η ουσιαστική αλλαγή εμφανίζεται κυρίως όταν υπάρχει διαθήκη που περιορίζει ή αποκλείει κάποιο παιδί. Το παιδί δεν χάνει αυτομάτως την προστασία του: ως κατιών παραμένει δικαιούχος της νόμιμης μοίρας του, η οποία πλέον μπορεί να διεκδικηθεί ως χρηματική αξίωση.
Ανάλογη ενίσχυση προβλέπεται για τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, ο οποίος αντιμετωπίζεται πλέον πιο κοντά στο καθεστώς του συζύγου.
