Η πραγματική δοκιμασία της αγοράς εργασίας ίσως δεν αφορά τους υψηλόμισθους επαγγελματίες της Silicon Valley, αλλά εκατομμύρια υπαλλήλους γραφείου που επεξεργάζονται μισθοδοσίες, τιμολογήσεις, αρχεία προσωπικού και αιτήματα πελατών. Πρόκειται για επαγγέλματα που συντηρούν τη μεσαία τάξη, δεν απαιτούν πάντα πανεπιστημιακό πτυχίο και καταλαμβάνονται σε μεγάλο βαθμό από γυναίκες.
Σύμφωνα με πολλούς οικονομολόγους, αυτή η «αόρατη» κατηγορία εργαζομένων ίσως βρεθεί στο επίκεντρο των ανατροπών που φέρνει η νέα τεχνολογική επανάσταση.
Οι πρόσφατες απολύσεις σε εταιρείες όπως η Meta και η Block έχουν ενισχύσει την εντύπωση ότι οι μεγαλύτεροι χαμένοι της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης θα είναι οι εργαζόμενοι στον κλάδο της τεχνολογίας.
Η εξήγηση είναι απλή: τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης κατάφεραν πρώτα να εκτελέσουν εργασίες που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αποκλειστικό πεδίο των προγραμματιστών και των μηχανικών λογισμικού. Επειδή μάλιστα οι ίδιοι οι επαγγελματίες της τεχνολογίας ήταν οι πρώτοι που υιοθέτησαν μαζικά τα νέα εργαλεία, οι περισσότερες μετρήσεις έκθεσης στην Τεχνητή Νοημοσύνη κατέληξαν να εμφανίζουν τα επαγγέλματα αυτά ως τα πλέον ευάλωτα.
Ωστόσο, καθώς η τεχνολογία διαχέεται σε ολόκληρη την οικονομία, η εικόνα αλλάζει. Οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι οι επιχειρήσεις δεν αναζητούν μόνο αύξηση παραγωγικότητας, αλλά και μείωση κόστους. Και οι διοικητικές υπηρεσίες –το λεγόμενο back office– αποτελούν έναν από τους πρώτους χώρους όπου μπορεί να επιδιωχθεί αυτή η εξοικονόμηση.
Όπως σημειώνει ο καθηγητής λογιστικής του Stanford, Τζουνγκ Χο Τσόι, οι λειτουργίες αυτές συχνά αντιμετωπίζονται από τις διοικήσεις ως «κέντρα κόστους» και όχι ως δραστηριότητες που παράγουν άμεσα έσοδα.
Τα επαγγέλματα στην πρώτη γραμμή του κινδύνου
Νέα έρευνα οικονομολόγων του Πανεπιστημίου Northwestern προσπάθησε να μετρήσει την έκθεση στην Τεχνητή Νοημοσύνη όχι με βάση ποιοι χρησιμοποιούν ήδη τα εργαλεία αυτά, αλλά με βάση τη συνολική σύνθεση του εργατικού δυναμικού.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Στην κορυφή της λίστας δεν βρέθηκαν οι επιστήμονες υπολογιστών ούτε οι ειδικοί δεδομένων. Αντίθετα, οι θέσεις που εμφανίζονται περισσότερο εκτεθειμένες είναι:
- γραμματείς,
- διοικητικοί υπάλληλοι,
- υπάλληλοι εξυπηρέτησης πελατών,
- υπάλληλοι μισθοδοσίας,
- υπάλληλοι τιμολόγησης,
- εργαζόμενοι σε λογιστικά τμήματα,
- στελέχη ανθρώπινου δυναμικού,
- διαχειριστές ιατρικών αρχείων.
Η Μισέλ Γιν, μία από τις συντάκτριες της μελέτης, υποστηρίζει ότι οι μέχρι σήμερα δείκτες «δίνουν λανθασμένη εικόνα» για το ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο. Κατά την άποψή της, οι περισσότερες αναλύσεις υποτιμούν την έκθεση των εργαζομένων χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση, των μεγαλύτερων ηλικιακά υπαλλήλων και των μειονοτικών ομάδων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το παράδειγμα των ειδικών διαχείρισης ιατρικών αρχείων. Πρόκειται για επάγγελμα που αποφέρει περίπου 50.000 δολάρια ετησίως στις ΗΠΑ, συνήθως χωρίς να απαιτεί πανεπιστημιακό πτυχίο. Περισσότερο από το 90% των θέσεων καταλαμβάνεται από γυναίκες, πολλές από τις οποίες εργάζονται εξ αποστάσεως, συνδυάζοντας επαγγελματική και οικογενειακή ζωή.
Παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν και οι θέσεις στη μισθοδοσία, την τιμολόγηση και την εξυπηρέτηση πελατών.
Η νέα απειλή για τη γυναικεία μεσαία τάξη
Η Μόλι Κίντερ, πρώην ερευνήτρια του Brookings Institution, διατυπώνει σύμφωνα με τους New York Times έναν παραλληλισμό που προκαλεί ιδιαίτερη συζήτηση:
Όπως η αποβιομηχάνιση και η μεταφορά παραγωγικών μονάδων στο εξωτερικό έπληξαν επί δεκαετίες τους άνδρες χωρίς ανώτερη εκπαίδευση που εργάζονταν στη βιομηχανία, έτσι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να έχει ανάλογη επίδραση στις γυναίκες με απολυτήριο λυκείου που εργάζονται σε διοικητικές θέσεις γραφείου.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η πιθανότητα απώλειας εργασίας. Ακόμη κι αν οι εργαζόμενες αυτές βρουν νέα απασχόληση, υπάρχει ο κίνδυνος να καταλήξουν σε χαμηλότερα αμειβόμενες και πιο επισφαλείς θέσεις.
Η ιστορία της αποβιομηχάνισης προσφέρει ένα προειδοποιητικό παράδειγμα. Πολλοί εργαζόμενοι βρήκαν τελικά νέες δουλειές, όμως συχνά με χειρότερες αμοιβές, μικρότερη εργασιακή ασφάλεια και περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης.
Δυσκολεύονται περισσότερο να προσαρμοστούν
Έρευνα του οργανισμού GovAI εξέτασε όχι μόνο ποια επαγγέλματα απειλούνται περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά και ποιοι εργαζόμενοι διαθέτουν τα εφόδια για να ανακάμψουν σε περίπτωση απώλειας της θέσης τους.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι πολλοί από τους εργαζομένους που βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο της συζήτησης –σύμβουλοι επιχειρήσεων, προγραμματιστές, δικηγόροι– έχουν στην πραγματικότητα σημαντικά πλεονεκτήματα:
- είναι συνήθως νεότεροι,
- διαθέτουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο,
- κατοικούν σε μεγάλα αστικά κέντρα με περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης,
- έχουν μεγαλύτερα εισοδήματα που τους επιτρέπουν να αντέξουν μια περίοδο ανεργίας.
Αντίθετα, οι υπάλληλοι εξυπηρέτησης πελατών, οι γραμματείς και οι διοικητικοί εργαζόμενοι συγκεντρώνουν δύο χαρακτηριστικά ταυτόχρονα: υψηλό κίνδυνο αντικατάστασης και χαμηλότερη ικανότητα προσαρμογής.
Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να χρειαστούν ειδικές πολιτικές στήριξης, επανεκπαίδευσης και μετάβασης σε νέες θέσεις εργασίας.
Η τεχνολογία έχει ανατρέψει πολλές φορές την αγορά εργασίας. Οι γραφομηχανές αντικαταστάθηκαν από επεξεργαστές κειμένου. Οι λογιστές είδαν τα υπολογιστικά φύλλα να αλλάζουν τον τρόπο εργασίας τους. Τα ταξιδιωτικά γραφεία έχασαν σημαντικό μέρος του ρόλου τους λόγω των ηλεκτρονικών κρατήσεων.
Υπήρχε όμως μια κρίσιμη διαφορά: οι μεταβολές αυτές εξελίχθηκαν σταδιακά. Οι εργαζόμενοι είχαν χρόνο να προσαρμοστούν και να αποκτήσουν νέες δεξιότητες.
Ιδίως οι γυναίκες αντέδρασαν στην εξαφάνιση πολλών γραμματειακών θέσεων τη δεκαετία του 1980 και του 1990 στρεφόμενες μαζικά στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Έτσι απέκτησαν πρόσβαση σε καλύτερα αμειβόμενα επαγγέλματα.
Όσες δεν σπούδασαν, όμως, κατέληξαν κυρίως στο λιανεμπόριο, τη φιλοξενία και την υγειονομική περίθαλψη,τομείς που συχνά χαρακτηρίζονται από χαμηλότερες αμοιβές, μεγαλύτερη σωματική καταπόνηση και περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης.
Η οικονομολόγος Ελάιζα Φορσάιθ του Πανεπιστημίου του Ιλινόι υποστηρίζει ότι οι γυναίκες με πανεπιστημιακή εκπαίδευση ήταν οι μεγάλες κερδισμένες των προηγούμενων κυμάτων αυτοματοποίησης. Το ερώτημα είναι αν θα συμβεί το ίδιο και τώρα.
Διότι αυτή τη φορά, πολλά από τα επαγγέλματα στα οποία μετακινήθηκαν οι γυναίκες κατά την ψηφιακή επανάσταση των προηγούμενων δεκαετιών –όπως η λογιστική, η διοίκηση προσωπικού και άλλες διοικητικές ειδικότητες– βρίσκονται πλέον στο στόχαστρο της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η απειλή δεν είναι μόνο οι απολύσεις
Οι περισσότεροι οικονομολόγοι απορρίπτουν ακόμη τα σενάρια μαζικής ανεργίας στο άμεσο μέλλον. Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση καταστρέφει ορισμένες θέσεις εργασίας αλλά δημιουργεί και νέες. Το θέμα είναι αν η μετάβαση θα γίνει αρκετά γρήγορα ώστε οι εργαζόμενοι να μπορέσουν να προσαρμοστούν.
Υπάρχει όμως και ένας λιγότερο ορατός κίνδυνος. Ο Μαρκ Μούρο του Brookings προειδοποιεί ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη απειλεί να εξαφανίσει τα επαγγέλματα που λειτουργούν ως «ενδιάμεσα σκαλοπάτια» επαγγελμακής ανέλιξης. Μια εργαζόμενη μπορεί να ξεκινήσει ως ρεσεψιονίστ, να μετακινηθεί στην εξυπηρέτηση πελατών και αργότερα να περάσει σε θέση ανθρώπινου δυναμικού ή διοίκησης. Εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη αυτοματοποιήσει αυτά τα ενδιάμεσα στάδια, η επαγγελματική κινητικότητα θα περιοριστεί σημαντικά.
Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια αγορά εργασίας όπου οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι παραμένουν εγκλωβισμένοι στις ίδιες θέσεις, ενώ οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν στελέχη για υψηλότερες θέσεις ευθύνης, επειδή τα παραδοσιακά μονοπάτια εξέλιξης θα έχουν καταργηθεί.
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι, δηλαδή, το αν θα συνεχίσει να υπάρχει η δυνατότητα κοινωνικής και επαγγελματικής ανόδου για εκατομμύρια ανθρώπους της μεσαίας τάξης.
