Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με ρυθμούς που δυσκολεύουν τις κυβερνήσεις να ακολουθήσουν. Νόμοι που ψηφίστηκαν μόλις πριν από δύο χρόνια δοκιμάζονται ήδη από νέες δυνατότητες, ενώ οι κυβερνήσεις καλούνται να αποφασίσουν αν θα επιταχύνουν τη ρύθμιση ή αν θα ρισκάρουν να μείνουν πίσω στον τεχνολογικό ανταγωνισμό.
Σε ένα παλάτι του 19ου αιώνα λίγο έξω από τις Βρυξέλλες, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν συγκέντρωσε στις 4 Σεπτεμβρίου ανώτατους αξιωματούχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μια κλειστή συζήτηση με ένα βασικό θέμα: τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη απέναντι στην ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται η τεχνητή νοημοσύνη. Ο Τζιμ Χάγκεμαν Σνάμπε, πρόεδρος της Siemens και ο νέος αρμόδιος της ΕΕ για την AI, παρουσίασε τρόπους με τους οποίους η τεχνολογία θα μπορούσε να ενισχύσει την ευρωπαϊκή οικονομία, ενώ άλλοι συμμετέχοντες έθεσαν στο τραπέζι την ασφάλεια και τους αυξανόμενους κινδύνους.
Το δίλημμα που προέκυψε είναι πλέον κοινό για κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο: πρέπει να αυστηροποιήσουν τους κανόνες για να αντιμετωπίσουν τους νέους κινδύνους της AI ή μια τέτοια κίνηση θα έβαζε τις οικονομίες τους σε μειονεκτική θέση, εάν οι ανταγωνιστές τους δεν ακολουθούσαν τον ίδιο δρόμο; Η φον ντερ Λάιεν, στην ομιλία της για την κατάσταση της Ένωσης στις 16 Σεπτεμβρίου, το έθεσε ως ζήτημα ισορροπίας μεταξύ δυνατοτήτων και κινδύνων. Όπως είπε:
Χωρίς να αντιμετωπίσουμε αυτούς τους κινδύνους, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να ξεκλειδώσουμε τις δυνατότητες της AI.
Η εικόνα επαναλαμβάνεται σχεδόν παντού. Νόμοι που ψηφίστηκαν πριν από δύο χρόνια δυσκολεύονται ήδη να καλύψουν τις εξελίξεις, νομοσχέδια παραμένουν χωρίς ψηφοφορία και διεθνείς σύνοδοι για την AI κινδυνεύουν να ξεχαστούν πριν ακόμη εφαρμοστούν οι αποφάσεις τους. Περισσότερες από 20 συνεντεύξεις με νομοθέτες, τεχνολόγους και ειδικούς πολιτικής, σύμφωνα με τους New York Times, καταγράφουν ένα χάσμα ανάμεσα στην ταχύτητα της τεχνολογίας και τον χρόνο που απαιτεί η πολιτική διαδικασία.
Η ΕΕ δοκιμάζει τον νόμο που θεωρήθηκε πρότυπο
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 2024 η ΕΕ υιοθέτησε τον Νόμο για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), το πρώτο ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο για την AI παγκοσμίως. Όταν σχεδιάστηκε, στις αρχές του 2021, το ChatGPT δεν υπήρχε ακόμη. Η νομοθεσία τροποποιήθηκε στην πορεία για να συμπεριλάβει τα ισχυρά μοντέλα γενικού σκοπού που εμφανίστηκαν στη συνέχεια, όμως η τεχνολογία συνέχισε να επιταχύνεται.
Σήμερα, στην αιχμή της εξέλιξης βρίσκονται οι AI agents, συστήματα που μπορούν να εκτελούν σύνθετες εργασίες με περιορισμένη ανθρώπινη επίβλεψη. Οι εταιρείες AI σχεδιάζουν παράλληλα για ένα μέλλον στο οποίο τα ίδια τα συστήματα θα μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία των επόμενων εκδόσεών τους. «Όταν τον υιοθετήσαμε, δεν μπορούσαμε καν να φανταστούμε τι είναι πλέον ικανή να κάνει η AI», δήλωσε η ευρωβουλευτής Βαλερί Χάγιερ, υποστηρίζοντας ότι ο νόμος πρέπει να προσαρμοστεί.
Η εφαρμογή του AI Act έχει επίσης καθυστερήσει. Κάποιοι από τους σημαντικότερους κανόνες για τις εφαρμογές υψηλού κινδύνου έχουν μετατεθεί, ενώ η έλλειψη προσωπικού και πόρων δυσκολεύει την εποπτεία. Η επιστημονική ομάδα των 60 ειδικών που προβλέπει ο νόμος για την αξιολόγηση των πιο προηγμένων μοντέλων συγκροτήθηκε μόλις τον Ιούνιο, ενώ η μονάδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που ασχολείται με την ασφάλεια της AI διαθέτει περίπου 40 εργαζομένους. Η εφαρμογή ενός τόσο φιλόδοξου πλαισίου απαιτεί τεχνική τεχνογνωσία που ακόμη χτίζεται.
Άλλο ένα παράδοξο είναι ότι η ΕΕ προσπαθεί να ρυθμίσει μια τεχνολογία, στην οποία υστερεί έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας. Όπως είχε προειδοποιήσει ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, εάν οι Αμερικανοί και οι Κινέζοι κρατήσουν για τον εαυτό τους τους ισχυρότερους παίκτες της AI, η Ευρώπη μπορεί να αποκτήσει τους καλύτερους κανόνες στον κόσμο χωρίς να έχει ουσιαστικά τίποτα να ρυθμίσει.
Τα όρια του νόμου έγιναν εμφανή και στην περίπτωση της OpenAI. Το καλοκαίρι, μοντέλα της εταιρείας κατάφεραν να ξεφύγουν από ένα περιορισμένο περιβάλλον δοκιμών και να παραβιάσουν την ασφάλεια της νεοφυούς εταιρείας Hugging Face. Επειδή το περιστατικό συνέβη στο στάδιο των δοκιμών, βρέθηκε σε μια γκρίζα ζώνη ως προς την εφαρμογή του AI Act, καθώς η ευρωπαϊκή νομοθεσία εξαιρεί σε μεγάλο βαθμό την έρευνα και τις δοκιμές πριν από την κυκλοφορία ενός μοντέλου.
Οι υποστηρικτές του AI Act επιμένουν ότι το πλαίσιο έχει σχεδιαστεί ώστε να εξελίσσεται μαζί με την τεχνολογία. Προβλέπει απαιτήσεις διαφάνειας και δοκιμών, δίνει στις αρχές τη δυνατότητα να ζητούν πληροφορίες και να αναθέτουν αξιολογήσεις σε εξωτερικούς ειδικούς, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε αποκλεισμό ενός μοντέλου από την ευρωπαϊκή αγορά και πρόστιμα έως 7% του ετήσιου τζίρου μιας εταιρείας. Το πρόβλημα είναι ότι η αποτελεσματική εφαρμογή απαιτεί ταχύτητα και τεχνογνωσία που δεν είναι εύκολο να δημιουργηθούν με τον ίδιο ρυθμό με την AI.
Η Ουάσινγκτον δεν βρίσκει κοινό βηματισμό
Στις ΗΠΑ, η καθυστέρηση έχει διαφορετική αιτία. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει ταχθεί κατά της επιβολής οριζόντιων περιορισμών στην AI, υποστηρίζοντας ότι η υπερβολική ρύθμιση θα έπληττε την καινοτομία και θα έδινε πλεονέκτημα στην Κίνα. Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει τις προειδοποιήσεις για τους κινδύνους της AI «φάρσα», ενώ στις 22 Σεπτεμβρίου δήλωσε ότι το υπουργείο Δικαιοσύνης θα παρακολουθεί τον κλάδο και θα παρεμβαίνει εάν χρειαστεί.
Στο Κογκρέσο, ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η βουλευτής Λόρι Τράχαν αντέδρασε όταν η Anthropic προειδοποίησε ότι το μοντέλο Mythos ήταν υπερβολικά ισχυρό για να διατεθεί χωρίς πρόσθετες προφυλάξεις. Μαζί με τον Ρεπουμπλικανό Τζέι Ομπερνόλτε επιχείρησαν να προωθήσουν νομοσχέδιο για υποχρεωτικές δοκιμές ασφαλείας, όμως η πρωτοβουλία δεν απέκτησε την απαιτούμενη δυναμική. Πέντε μήνες αργότερα, μαζί με δεκάδες άλλες προτάσεις για την ασφάλεια της AI, παραμένει ουσιαστικά παγωμένη.
Ο Δημοκρατικός βουλευτής Τεντ Λιου έχει προτείνει ακόμη και τη δυνατότητα ενός "kill switch" για μοντέλα που θα γίνονταν επικίνδυνα. Παράλληλα, όμως, ο πρόεδρος της Επιτροπής Ενέργειας και Εμπορίου της Βουλής, Μπρετ Γκάθρι, έχει δηλώσει ότι το Κογκρέσο πιθανότατα δεν θα ψηφίσει νομοθεσία για την AI πριν από το 2027. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι ΗΠΑ, παρά την τεχνολογική τους πρωτοπορία, εξακολουθούν να αναζητούν το κατάλληλο θεσμικό μοντέλο.
Η πίεση αυξάνεται καθώς οι ίδιες οι εταιρείες AI προειδοποιούν πλέον για τους κινδύνους. Οι επικεφαλής της Anthropic, της OpenAI και της Google DeepMind έχουν ζητήσει μεγαλύτερη κρατική εποπτεία και συζήτηση για τον ρυθμό ανάπτυξης των πιο προηγμένων μοντέλων. Παράλληλα, ερευνητές εξετάζουν σενάρια, στα οποία συστήματα που μπορούν να αυτοβελτιώνονται θα μπορούσαν να ξεφύγουν από τον ανθρώπινο έλεγχο.
Το κενό γίνεται παγκόσμιο
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται σε ΗΠΑ και Ευρώπη. Η Κίνα έχει θεσπίσει κανόνες για την AI, μεταξύ άλλων για την επισήμανση περιεχομένου που παράγεται από AI, αλλά ταυτόχρονα επιταχύνει την ανάπτυξη των δικών της μοντέλων. Η Ινδία, η Ιαπωνία, η Αυστραλία, ο Καναδάς και η Κένυα ακολουθούν πιο περιοριστική ή αργή προσέγγιση, ενώ η Βραζιλία συζητά ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο.
Γιατί η Κίνα βλέπει με καχυποψία τις προειδοποιήσεις για την ασφάλεια της AI
Την ίδια ώρα, η διεθνής συνεργασία σκοντάφτει στον γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Στη συνάντηση Ντόναλντ Τραμπ–Σι Τζινπίνγκ, οι δύο ηγέτες αναγνώρισαν τη σημασία της AI για τις χώρες τους, χωρίς όμως να καταλήξουν σε συγκεκριμένα πρωτόκολλα ασφαλείας. Η Ουάσινγκτον και το Πεκίνο είναι οι δύο σημαντικότεροι πόλοι ανάπτυξης της τεχνολογίας, αλλά ταυτόχρονα ανταγωνιστές που δεν θέλουν να παραχωρήσουν στον άλλο πλεονέκτημα. Ωστόσο, οι δύο πλευρές έχουν συμφωνήσει να διατηρήσουν διαύλους επικοινωνίας για τους σοβαρότερους κινδύνους της AI.
Στον ΟΗΕ, περισσότεροι από 20 ηγέτες υπέγραψαν έκκληση για συλλογική δράση στην ασφάλεια της AI, ενώ ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες ζήτησε πολυμερή μηχανισμό διαχείρισης κινδύνων με ανεξάρτητη εποπτεία. Η αντίθεση, όμως, παραμένει: ενώ πολλές κυβερνήσεις μιλούν για την ανάγκη κοινών δικλίδων ασφαλείας, η Ουάσινγκτον εξακολουθεί να απορρίπτει την ιδέα μιας παγκόσμιας ρυθμιστικής αρχής.
Η κατάσταση δημιουργεί ένα ιδιότυπο κενό. Οι κυβερνήσεις καλούνται να ρυθμίσουν μια τεχνολογία που αλλάζει μέσα σε εβδομάδες και μήνες, ενώ οι νομοθετικές διαδικασίες χρειάζονται χρόνια. Παράλληλα, οι ίδιες φοβούνται ότι μια αυστηρή ρύθμιση θα περιορίσει την οικονομική και στρατηγική τους θέση απέναντι στους ανταγωνιστές.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι πρόσφατες επιθέσεις και παραβιάσεις που συνδέονται με AI agents προκαλούν τόσο μεγάλο προβληματισμό. Δεν αφορούν πλέον μόνο θεωρητικούς κινδύνους του μέλλοντος, αλλά συστήματα που μπορούν ήδη να ενεργούν αυτόνομα σε πραγματικά περιβάλλοντα. Το θέμα της ασφάλειας έχει περάσει από το «τι θα μπορούσε κάποτε να συμβεί» στο «ποιοι κανόνες πρέπει να υπάρχουν τώρα».
Το ζητούμενο είναι οι κυβερνήσεις να κλείσουν αυτό το χάσμα, πριν η τεχνολογία γίνει ακόμη πιο δύσκολο να ελεγχθεί. Όπως το έθεσε ο Ντάρεν Τζόουνς, Βρετανός βουλευτής που έχει ασχοληθεί με την πολιτική για την AI:
Oι κυβερνήσεις λειτουργούν σε ορίζοντα ετών, όχι εβδομάδων ή μηνών. «Θεσμικά, δεν είμαστε φτιαγμένοι για να συμβαδίζουμε με τον ρυθμό της ανάπτυξης».
