Το Νόμπελ Χημείας 2026 απονεμήθηκε στον Γάλλο Henri Kagan και τον Ιάπωνα Kenso Soai για την επίλυση ενός χημικού μυστηρίου που απασχολούσε τους επιστήμονες για περισσότερο από έναν αιώνα: πώς μπορεί να επικρατήσει αυθόρμητα η μία από τις δύο κατοπτρικές μορφές ενός μορίου.
Το φαινόμενο αφορά ένα από τα πιο παράξενα χαρακτηριστικά της χημείας. Ορισμένα μόρια, μεταξύ των οποίων και τα αμινοξέα, μπορούν να υπάρχουν σε δύο εκδοχές που είναι μεταξύ τους είδωλα σε καθρέφτη. Ωστόσο, οι πρωτεΐνες των ζωντανών οργανισμών χρησιμοποιούν σχεδόν αποκλειστικά τη μία από αυτές.
Η Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών χαρακτήρισε τις ανακαλύψεις των δύο επιστημόνων «καθοριστικές» για τους χημικούς που σχεδιάζουν αντιδράσεις με στόχο την παραγωγή φαρμακευτικών ουσιών. Η έρευνά τους έδειξε πώς μπορεί να δημιουργηθεί και να ενισχυθεί αυτή η «προτίμηση» της χημείας προς τη μία κατοπτρική μορφή.
Ο 95χρονος Henri Kagan, ομότιμος καθηγητής του Université Paris-Sud στη Γαλλία, έκανε το πρώτο αποφασιστικό βήμα το 1986. Ανακάλυψε έναν νέο τρόπο ελέγχου των χημικών αντιδράσεων, ο οποίος του επέτρεψε να δημιουργήσει πολύ μεγαλύτερη περίσσεια της μίας κατοπτρικής μορφής από όση θεωρούνταν μέχρι τότε εφικτή.
Η εξέλιξη αυτή ήταν κρίσιμη, επειδή έδειξε ότι η χημεία μπορεί να «σπρώξει» μια αντίδραση προς τη μία πλευρά, αντί να παράγει ισόποσα και τις δύο μορφές. Το εύρημα άνοιξε τον δρόμο για να κατανοηθεί πώς θα μπορούσε να εμφανιστεί αυθόρμητα η μονοχειρία, δηλαδή η επικράτηση μιας μόνο από τις δύο κατοπτρικές εκδοχές.
Ο Kenso Soai, ομότιμος καθηγητής στο University of Science του Τόκιο και γεννημένος στη Χιροσίμα, έκανε το επόμενο μεγάλο βήμα. Σχεδίασε την πρώτη χημική αντίδραση που είχε τη δυνατότητα να γίνει ομοχειρική, ώστε δηλαδή να οδηγεί στην παραγωγή μιας κυρίαρχης κατοπτρικής μορφής.
Η προσπάθεια αυτή χρειάστηκε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Το 2003 ο Soai κατάφερε τελικά να επιτύχει αυτό που η επιτροπή περιγράφει ως την πρώτη τέτοια χημική αντίδραση. Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο ερευνητικές πορείες συνδέθηκαν σε μια εξήγηση για ένα φαινόμενο που παρέμενε ανοιχτό από τις απαρχές της σύγχρονης χημείας.
«Ο Henri Kagan και ο Kenso Soai έδωσαν τη λύση σε ένα χημικό μυστήριο ηλικίας άνω του ενός αιώνα», δήλωσε ο Heiner Linke, πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ Χημείας. Όπως σημείωσε, οι αντιδράσεις που ανέπτυξαν είναι «θεαματικές» και βοήθησαν να εξηγηθεί πώς αυτή η ιδιότητα των μορίων μπορεί να εμφανιστεί αυθόρμητα.
Η σημασία της ανακάλυψης δεν περιορίζεται στη θεωρητική χημεία. Η δυνατότητα ελέγχου του ποια από τις δύο κατοπτρικές μορφές παράγεται σε μια χημική αντίδραση είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη φαρμακευτική βιομηχανία, καθώς διαφορετικές μορφές του ίδιου μορίου μπορούν να έχουν διαφορετική βιολογική δράση.
Ποιοι ήταν οι προηγούμενοι νικητές
Το Νόμπελ Χημείας του 2025 είχε απονεμηθεί στους Susumu Kitagawa, Richard Robson και Omar Yaghi για την ανάπτυξη μοριακών δομών με αρκετά μεγάλους χώρους στο εσωτερικό τους, ώστε να μπορούν να φιλοξενούν και να επιτρέπουν τη διέλευση αερίων και άλλων χημικών ουσιών.
Το φετινό βραβείο Χημείας είναι το τρίτο από τα έξι Νόμπελ που απονέμονται το 2026. Είχαν προηγηθεί το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής στους Karl Deisseroth, Peter Hegemann και Georg Nagel για την ανακάλυψη μιας πρωτοποριακής τεχνολογίας στη νευροεπιστήμη, καθώς και το Νόμπελ Φυσικής στον Francis Halzen για την πρωτοποριακή χρήση τηλεσκοπίου που άνοιξε τον δρόμο για μια νέα μορφή αστρονομίας.
Η ανακοίνωση των βραβείων συνεχίζεται την Πέμπτη με το Νόμπελ Λογοτεχνίας από τη Σουηδική Ακαδημία στη Στοκχόλμη και την Παρασκευή με το Νόμπελ Ειρήνης από το Νορβηγικό Ινστιτούτο Νόμπελ στο Όσλο. Την επόμενη Δευτέρα θα ανακοινωθεί το Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών.
Όλες οι ανακοινώσεις μεταδίδονται ζωντανά από τον οργανισμό των Νόμπελ.
