Η ταχεία ανάπτυξη της νευροτεχνολογίας μπορεί να επιτρέψει πρόσβαση σε δεδομένα του εγκεφάλου, για σκοπούς αστυνόμευσης και απονομής δικαιοσύνης, μέχρι σε καταναλωτικές συσκευές, προειδοποιεί ο ΟΗΕ. Ζητά διεθνείς κανόνες προστασίας, με την ιδιωτικότητα της σκέψης να αναδεικνύεται σε νέο πεδίο ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η δυνατότητα πρόσβασης στις προσωπικές σκέψεις ενός ανθρώπου, η αξιοποίησή τους σε ανακρίσεις και η χρήση εγκεφαλικών δεδομένων για την πρόβλεψη μελλοντικής παραβατικής συμπεριφοράς δεν αποτελούν πλέον αποκλειστικά σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, προειδοποίησε ότι η ταχύτατη εξέλιξη της Νευροτεχνολογίας δημιουργεί νέους κινδύνους για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς κυβερνήσεις και κρατικές υπηρεσίες ενδέχεται να αποκτήσουν πρωτοφανείς δυνατότητες πρόσβασης και παρέμβασης στην εγκεφαλική δραστηριότητα.
Σε έκθεσή του ο Γκουτέρες επισημαίνει ότι η χρήση νευροτεχνολογικών εφαρμογών στην αστυνομική έρευνα, στη Δικαιοσύνη και στο σωφρονιστικό σύστημα μπορεί να οδηγήσει σε αυθαίρετες κρατήσεις, παρεμβάσεις στην ψυχική κατάσταση των ανθρώπων και παραβιάσεις της ιδιωτικότητας. Όπως τονίζει, η επέκταση των τεχνολογιών αυτών πέρα από την ιατρική περίθαλψη δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους, παράλληλα με τα δυνητικά οφέλη τους.
Η έκθεση προτείνει τη θέσπιση κανόνων συμβατών με το διεθνές δίκαιο, την αναγνώριση των σκέψεων ως εξαιρετικά ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων και την απαίτηση ρητής συναίνεσης για τη χρήση νευροτεχνολογίας στο πλαίσιο της ποινικής δικαιοσύνης. Στόχος είναι να δημιουργηθούν δικλίδες προστασίας πριν από την ευρύτερη ενσωμάτωση τέτοιων εφαρμογών σε αστυνομικές έρευνες, δικαστήρια και φυλακές.
Ο Τζέρεμι Λόρενς, εκπρόσωπος του Γραφείου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, χαρακτήρισε την έκθεση ευκαιρία για τα κράτη να διαμορφώσουν σαφείς κανόνες με επίκεντρο τα ανθρώπινα δικαιώματα, πριν η χρήση της νευροτεχνολογίας γίνει καθημερινή πρακτική. Για τους υποστηρικτές της προστασίας των νευρολογικών δεδομένων, η παρέμβαση του ΟΗΕ διευρύνει παράλληλα την παραδοσιακή έννοια της ελευθερίας της σκέψης: πέρα από το δικαίωμα έκφρασης των ιδεών, αναδεικνύεται και το δικαίωμα να παραμένουν ιδιωτικές.
Από την ελευθερία της σκέψης στα νευρολογικά δεδομένα
Ο Μαρτσέλο Ίενκα, καθηγητής Ηθικής και Νευροεπιστήμης στο Πολυτεχνείο του Μονάχου, επισημαίνει ότι η προστασία της ελευθερίας της σκέψης δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στις παραδοσιακές μορφές έκφρασής της. Η δυνατότητα καταγραφής και ανάλυσης της εγκεφαλικής δραστηριότητας δημιουργεί ένα νέο πεδίο προβληματισμού για τα όρια ανάμεσα στην προσωπική ελευθερία, την τεχνολογική πρόοδο και την κρατική εξουσία.
Η συζήτηση έχει ήδη οδηγήσει σε νομοθετικές πρωτοβουλίες. Η Χιλή κατοχύρωσε το 2021 συνταγματικές προστασίες για την εγκεφαλική δραστηριότητα και τα νευρολογικά δεδομένα, ενώ στις ΗΠΑ πολιτείες όπως η Καλιφόρνια, το Κολοράντο και η Μοντάνα έχουν θεσπίσει νόμους για την προστασία των δεδομένων αυτών. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες έχουν προταθεί στην Αργεντινή, στη Βραζιλία, στην Κολομβία και στο Μεξικό.
Ωστόσο, η τεχνολογία έχει ήδη χρησιμοποιηθεί σε πρακτικές που εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την αξιοπιστία και τη νομιμότητά τους. Στην Ινδία, η αστυνομία χρησιμοποιεί εδώ και περίπου δύο δεκαετίες τη μέθοδο Brain Electrical Oscillation Signature (BEOS), η οποία επιχειρεί να αξιολογήσει αν ένας ύποπτος έχει εμπλοκή σε έγκλημα μέσω της καταγραφής εγκεφαλικών κυμάτων.
Η επιστημονική τεκμηρίωση της συγκεκριμένης μεθόδου παραμένει περιορισμένη. Τα αποτελέσματα των εξετάσεων BEOS δεν γίνονται δεκτά ως αποδεικτικά στοιχεία στα ινδικά δικαστήρια, ωστόσο η τεχνική έχει εφαρμοστεί σε εκατοντάδες υποθέσεις υψηλής σοβαρότητας, μεταξύ των οποίων υποθέσεις ανθρωποκτονιών, βιασμών και τρομοκρατίας. Επιτροπή που συγκροτήθηκε από την ίδια την ινδική κυβέρνηση είχε χαρακτηρίσει τη μέθοδο «μη βέλτιστη» ήδη από το 2008, ενώ δεν έχει επικυρωθεί από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα.
Οι κίνδυνοι στα δεδομένα που συλλέγουν οι καταναλωτικές συσκευές
Οι ανησυχίες δεν περιορίζονται στις κρατικές υπηρεσίες. Νευροτεχνολογικές εφαρμογές διατίθενται ήδη στην αγορά ως φορητές συσκευές υγείας και ευεξίας, οι οποίες υπόσχονται να βοηθούν τους χρήστες να παρακολουθούν το στρες, τον ύπνο και τη συγκέντρωσή τους. Παρά τις δυνατότητές τους, η συλλογή και η αξιοποίηση των δεδομένων εγκεφαλικής δραστηριότητας από τέτοιες συσκευές υπόκεινται σε περιορισμένη ρύθμιση.
Έρευνα του Neurorights Foundation, η οποία εξέτασε το 2024 τις πολιτικές απορρήτου 30 εταιρειών καταναλωτικής νευροτεχνολογίας, διαπίστωσε ότι οι περισσότερες δεν έθεταν σαφή όρια στη χρήση των εγκεφαλικών δεδομένων των πελατών τους. Περισσότερες από τις μισές εταιρείες επέτρεπαν ρητά την κοινοποίηση δεδομένων χρηστών σε τρίτους, σύμφωνα με την οργάνωση.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα πρόσθετο επίπεδο κινδύνου, καθώς πληροφορίες που συλλέγονται για λόγους ευεξίας ή παρακολούθησης της υγείας θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για διαφορετικούς σκοπούς, ανάλογα με τους όρους χρήσης και το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο. Η προστασία των νευρολογικών δεδομένων δεν αφορά λοιπόν μόνο την κρατική επιτήρηση, αλλά και τις εμπορικές πρακτικές εταιρειών που δραστηριοποιούνται σε έναν ταχέως αναπτυσσόμενο κλάδο.
Από την ιατρική αποκατάσταση στην προστασία των δικαιωμάτων
Η νευροτεχνολογία, πάντως, έχει ήδη προσφέρει σημαντικές δυνατότητες στην ιατρική. Οι διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή (brain-computer interfaces) επιτρέπουν σε ορισμένους ασθενείς με σοβαρές εγκεφαλικές ή νωτιαίες κακώσεις να επικοινωνούν ή να χειρίζονται εξωτερικές συσκευές μέσω σημάτων που καταγράφονται από τον εγκέφαλο.
Σε ερευνητικό και κλινικό επίπεδο, τέτοια συστήματα έχουν βοηθήσει παράλυτους ασθενείς να σχηματίζουν προτάσεις, φανταζόμενοι ότι γράφουν με το χέρι, να κινούν ρομποτικά άκρα και να παίζουν σκάκι μέσω εγκεφαλικών σημάτων. Οι εφαρμογές αυτές καταδεικνύουν τις δυνατότητες της τεχνολογίας για την αποκατάσταση της επικοινωνίας και της αυτονομίας ανθρώπων με σοβαρές αναπηρίες.
Η πρόκληση για τις κυβερνήσεις και τους διεθνείς οργανισμούς είναι να διαμορφώσουν κανόνες που θα επιτρέπουν την αξιοποίηση των ιατρικών και τεχνολογικών οφελών, χωρίς να ανοίγουν τον δρόμο για ανεξέλεγκτη πρόσβαση στην πιο προσωπική πληροφορία ενός ανθρώπου: την εγκεφαλική του δραστηριότητα. Η παρέμβαση του ΟΗΕ φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη να προστατευθεί η ιδιωτικότητα της σκέψης πριν οι σχετικές δυνατότητες επεκταθούν περαιτέρω.
