Εδώ και δεκαετίες η νικοτίνη είναι συνδεδεμένη στη συλλογική αντίληψη με το τσιγάρο, τον εθισμό και τις βλάβες του καπνίσματος. Ξαφνικά όμως, επανέρχεται στο προσκήνιο με μια αναπλαισιωμένη εικόνα: καθαρή, λειτουργική, σχεδόν «ευεργετική». Σε podcasts, βίντεο και αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, μια νέα γενιά influencers την παρουσιάζει σαν εργαλείο απόδοσης, συγκέντρωσης και μακροζωίας.
Στο επίκεντρο αυτού του κύματος βρίσκονται προσωπικότητες που συνδέονται ιδεολογικά ή επικοινωνιακά με το κίνημα Make America Healthy Again (MAHA), το οποίο αμφισβητεί την παραδοσιακή ιατρική προσέγγιση και προωθεί «φυσικές» λύσεις υγείας. Στο ίδιο αφήγημα όπου χωρούν το ωμό γάλα, το ζωικό λίπος ή διάφορα πεπτίδια, πλέον βρίσκει πρόσφορο έδαφος και η νικοτίνη.
Ο βιοχάκερ Ντέιβ Άσπρεϊ, με κοινό άνω του ενός εκατομμυρίου ακολούθων, έχει υποστηρίξει ότι η νικοτίνη μπορεί να αναστρέψει τη νόσο Αλτσχάιμερ, να ενισχύσει τη γνωστική λειτουργία και ενδεχομένως να συμβάλει στη μακροζωία. Ο ίδιος έχει παροτρύνει το κοινό του να πειραματιστεί μόνο του, χαρακτηρίζοντάς την ως έναν από τους «γνωστικούς ενισχυτές της Μητέρας Φύσης».
Η γυμνάστρια και τηλεοπτική προσωπικότητα Τζίλιαν Μάικλς έχει δηλώσει ότι χρησιμοποιεί χαμηλές δόσεις νικοτίνης για να προστατευθεί από τη νόσο Πάρκινσον και το Αλτσχάιμερ, αλλά και για να ενισχύσει την προσοχή της, την οποία –όπως λέει– επηρεάζει η ΔΕΠΥ.
Ο παρουσιαστής Τάκερ Κάρλσον, που διαθέτει δική του σειρά από σακουλάκια νικοτίνης, έχει αποκαλέσει το προϊόν «σωτήριο», υποστηρίζοντας ότι αυξάνει την παραγωγικότητα και την «ανδρική ζωτικότητα».
Η νέα γλώσσα του wellness - και της καπνοβιομηχανίας
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο το προϊόν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται. Η νικοτίνη δεν πωλείται πλέον μόνο ως υποκατάστατο καπνίσματος, αλλά ως lifestyle βοήθημα για ανθρώπους υψηλής απόδοσης: για το γραφείο, το γυμναστήριο, την πνευματική εργασία, τη συγκέντρωση.
Η «ευαγγελική διάδοση» της νικοτίνης ως προϊόντος ευεξίας ήταν ευοίωνη για τις καπνοβιομηχανίες, που έχουν επενδύσει σημαντικά σε προϊόντα νικοτίνης τα τελευταία χρόνια, ενισχύοντας το επιχείρημά της ότι η νικοτίνη δεν είναι η κύρια αιτία ασθενειών.
Πράγματι, ορισμένοι ισχυρισμοί influencers συμβαδίζουν με εκείνους των εταιρειών καπνού - δηλαδή, ότι οι φακελάκια είναι εργαλεία «μείωσης της βλάβης» που βοηθούν τους ανθρώπους να αποφεύγουν πιο επικίνδυνα προϊόντα όπως τα τσιγάρα.
Μάλιστα, ο ίδιος ο Υπουργός Υγείας των ΗΠΑ, Ρόμπερτ Γ. Κένεντι Τζούνιορ, φωτογραφήθηκε να κρατάει ένα κουτί ZYN, δηλώνοντας ότι τα φακελάκια είναι «πιθανώς» ο ασφαλέστερος τρόπος κατανάλωσης νικοτίνης.
Ορισμένες μικρότερες εταιρείες νικοτίνης έχουν κάνει πιο τολμηρούς ισχυρισμούς για την υγεία. Μια εταιρεία, η Athletic Nicotine, έχει αυτοανακηρυχθεί ως μάρκα για «άτομα υψηλής έντασης, που είναι συνειδητά για την υγεία τους και εργάζονται για να βελτιστοποιήσουν την απόδοσή τους στο γήπεδο, στο γυμναστήριο ή στο γραφείο», για παράδειγμα.
Η αγορά ανταποκρίνεται γρήγορα. Οι πωλήσεις σε σακουλάκια νικοτίνης στις ΗΠΑ σχεδόν τριπλασιάστηκαν από τον Ιανουάριο του 2023 έως τον Δεκέμβριο του 2024.
Το μήνυμα που διακινείται είναι γνώριμο: η επίσημη ιατρική τάχα δαιμονοποίησε μια φυσική ουσία, αποκρύπτοντας τα οφέλη της, ενώ προωθούσε συνταγογραφούμενα φάρμακα. Σε δημοφιλή podcast ακούστηκαν ισχυρισμοί ότι η νικοτίνη μπορεί να βοηθήσει από την Covid έως τον καρκίνο, συνοδευόμενοι από τη φράση ότι «όσα σας είπαν ήταν ψέμα».
Πρόκειται για ρητορική που συναντά ακροατήρια καχύποπτα απέναντι στους θεσμούς και πρόθυμα να δοκιμάσουν εναλλακτικές λύσεις. Και σε αυτό το περιβάλλον, η νικοτίνη αποκτά μια νέα, σχεδόν επαναστατική ταυτότητα.
Τι λέει πραγματικά η επιστήμη
Οι ειδικοί, ωστόσο, περιγράφουν μια πολύ λιγότερο θεαματική εικόνα. Ναι, η νικοτίνη είναι διεγερτική ουσία και μπορεί προσωρινά να αυξήσει την εγρήγορση ή να βελτιώσει την προσοχή σε ορισμένες συνθήκες. Δεν μετατρέπει, όμως, κάποιον σε πιο έξυπνο, πιο δημιουργικό ή πιο αποτελεσματικό άνθρωπο.
Ο καθηγητής δημόσιας υγείας Τζόναθαν Φόουλντς σημειώνει ότι η νικοτίνη απλώς βοηθά κάποιον να παραμένει λίγο περισσότερο συγκεντρωμένος σε βαρετές εργασίες. Τίποτε περισσότερο.
Ο δρ Πολ Νιούχαουζ, από το Πανεπιστήμιο Vanderbilt, που έχει πραγματοποιήσει σημαντικές μελέτες για τη σχέση νικοτίνης και γνωστικής λειτουργίας, αναγνωρίζει ότι μικρές ποσότητες μπορεί να έχουν όφελος σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, όπως σε άτομα με ήπια γνωστική έκπτωση. Προσθέτει όμως ότι οι περισσότεροι ισχυρισμοί στα κοινωνικά δίκτυα παραποιούν ή υπερβάλλουν τα ερευνητικά δεδομένα.
Όσο για τους ισχυρισμούς περί πρόληψης Αλτσχάιμερ ή Πάρκινσον, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα όποια στοιχεία παραμένουν πρώιμα και σε καμία περίπτωση οριστικά.
Ο κίνδυνος που υποτιμάται: ο εθισμός
Το θέμα δεν είναι μόνο αν η νικοτίνη ωφελεί σε κάτι, αλλά τι προκαλεί στην πράξη. Πρόκειται για ουσία με υψηλή εθιστική δυναμική. Με την πάροδο του χρόνου δημιουργείται ανοχή, ο χρήστης χρειάζεται μεγαλύτερη δόση και δυσκολεύεται να λειτουργήσει χωρίς αυτήν.
Μπορεί επίσης να αυξήσει την αρτηριακή πίεση και τους παλμούς της καρδιάς, να επιβαρύνει καρδιαγγειακές παθήσεις και να συμβάλει σε σκλήρυνση των αρτηριών. Για τους ανηλίκους, ο κίνδυνος θεωρείται ακόμη μεγαλύτερος, καθώς ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε ανάπτυξη.
Η εμπειρία του μουσικού και YouTuber Μαρκ Ντόνερ είναι ενδεικτική. Δοκίμασε σακουλάκια νικοτίνης αφού άκουσε ότι λειτουργούν ως «γνωστικός ενισχυτής». Στην αρχή ένιωσε ώθηση. Σύντομα όμως εξαρτήθηκε. Κάθε προσπάθεια διακοπής συνοδευόταν από έντονο πνευματικό "θόλωμα". Μία φορά, όπως περιέγραψε, αναγκάστηκε να σταματήσει στην άκρη του δρόμου επειδή δεν μπορούσε να οδηγήσει χωρίς να αγοράσει νέο προϊόν. Σήμερα, χρησιμοποιεί σακουλάκι νικοτίνης σχεδόν αμέσως μόλις ξυπνήσει.
Η νέα ιστορία της νικοτίνης στον ψηφιακό κόσμο δεν είναι τελικά τόσο νέα. Για μία ακόμη φορά βλέπουμε μία παλιά ουσία με νέο περιτύλιγμα και αφήγημα μάρκετινγκ.
