Η Gen Z του Νεπάλ, που πρωταγωνίστησε στις διαδηλώσεις που ανέτρεψαν την προηγούμενη κυβέρνηση, μεταφέρει τώρα τη διεκδίκηση στη διεθνή σκηνή, απαιτώντας από τους μεγάλους ρυπαντές να αναλάβουν το κόστος των κλιματικών καταστροφών που πλήττουν μια χώρα με ελάχιστες εκπομπές.
Η κλιματική κρίση έχει εξελιχθεί σε ένα από τα βασικά πολιτικά ζητήματα της νέας εποχής στο Νεπάλ. Οι επαναλαμβανόμενες καταστροφές στις κοιλάδες των Ιμαλαΐων, από την υπερχείλιση παγετωνικών λιμνών, έως τις πλημμύρες και τις κατολισθήσεις, έχουν διαμορφώσει μια νέα γενιά ακτιβιστών που συνδέει άμεσα την κλιματική αλλαγή με το κόστος ζωής, την ασφάλεια και το μέλλον της χώρας. Για τη Gen Z, η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά το ποιος θα πληρώσει για τις συνέπειες.
Η γενιά αυτή βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των κινητοποιήσεων του 2025, όταν 19 νεαροί διαδηλωτές σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας, προκαλώντας εθνική κατακραυγή και τελικά την πτώση της κυβέρνησης. Τον Μάρτιο του 2026 ακολούθησε η ανάδειξη μιας κυβέρνησης με έντονο το αποτύπωμα της νεότερης γενιάς. Η νέα πολιτική ηγεσία επιχειρεί τώρα να μεταφέρει το μήνυμα των κινητοποιήσεων από το εσωτερικό της χώρας στη διεθνή σκηνή, παρουσιάζοντας την κλιματική δικαιοσύνη ως κεντρική διεκδίκηση.
Οι πλημμύρες της 26ης Αυγούστου έδωσαν νέα ένταση σε αυτή τη διεκδίκηση. Η κατάρρευση παγετώνων και οι ορμητικοί χείμαρροι που ακολούθησαν έπληξαν κοινότητες του Νεπάλ και του Θιβέτ, με χιλιάδες ανθρώπους να σκοτώνονται ή να αγνοούνται. Για τους νεαρούς ακτιβιστές, η καταστροφή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο ως μια φυσική τραγωδία. Το επιχείρημα είναι ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη, η οποία επιταχύνει την τήξη των παγετώνων και την αστάθεια του μόνιμα παγωμένου εδάφους, δημιουργεί κινδύνους για τους οποίους το Νεπάλ έχει ελάχιστη ευθύνη.
Η αντίδραση της Gen Z ήταν άμεση και πρακτική. Νέοι ακτιβιστές εγκατέλειψαν προσωρινά τις εργασίες τους για να οργανώσουν προμήθειες, ιατρικές ομάδες και επιχειρήσεις αρωγής, ενώ βοήθησαν εκτοπισμένους να βρουν καταφύγιο στο Κατμαντού. Παράλληλα, η δημόσια ρητορική τους άλλαξε: αντί για μηνύματα συμπαράστασης και έκτακτη ανθρωπιστική βοήθεια, ζητούν δεσμεύσεις και χρήματα από τοιυς μεγαλύτερους ρυπαντές. Η απαίτηση συνοψίζεται στη μετάβαση από τη «βοήθεια» στην κλιματική αποζημίωση και τις απώλειες και ζημιές.
Η κυβέρνηση υιοθετεί πλέον αυτή τη γραμμή ως μέρος της διεθνούς στρατηγικής της. Ο πρωθυπουργός Μπαλέντρα Σαχ αναμένεται να θέσει το ζήτημα στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ζητώντας από τις βιομηχανικά ανεπτυγμένες οικονομίες να συμβάλουν στο κόστος που επωμίζονται οι φτωχότερες χώρες. Η κυβέρνηση υπολογίζει στα 4,74 δισ. δολάρια το αρχικό κόστος αποκατάστασης και ανοικοδόμησης μετά τις πλημμύρες, την ώρα που το Νεπάλ εξακολουθεί να αποπληρώνει δάνεια που συνδέονται με τη διεθνή βοήθεια μετά τον καταστροφικό σεισμό του 2015.
Το αίτημα, ωστόσο, προσκρούει σε ένα εξαιρετικά δύσκολο ερώτημα: ποιοι θεωρούνται υπεύθυνοι και ποιοι πρέπει να πληρώσουν; Οι ΗΠΑ παραμένουν ιστορικά ο μεγαλύτερος σωρευτικός ρυπαντής, αλλά η κυβέρνηση Τραμπ έχει απομακρυνθεί από τη διεθνή κλιματική συνεργασία και για δεύτερη φορά αποχώρησε από τη Συμφωνία του Παρισιού. Η Κίνα και η Ινδία, μεταξύ των μεγαλύτερων σημερινών παραγωγών αερίων του θερμοκηπίου, αντιτείνουν ότι η ευθύνη δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις εκπομπές των δυτικών οικονομιών επί πολλές δεκαετίες. Για το Νεπάλ, που βρίσκεται γεωγραφικά ανάμεσα στις δύο αυτές χώρες, πρόκειται για μια ιδιαίτερα δύσκολη διπλωματική ισορροπία.
Το Νεπάλ έχει ισχυρά επιχειρήματα ως προς τη δυσανάλογη σχέση ανάμεσα στις εκπομπές του και στις επιπτώσεις που υφίσταται. Η χώρα παράγει ελάχιστες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου σε παγκόσμια κλίμακα, βασίζει σχεδόν όλη την ηλεκτροπαραγωγή της στην υδροηλεκτρική ενέργεια, εισάγει ηλεκτρικά οχήματα από την Κίνα και περισσότερο από το 45% της έκτασής της καλύπτεται από δάση, η έκταση των οποίων αυξάνεται μέσω προγραμμάτων κοινοτικής διαχείρισης. Παρ' όλα αυτά, οι παγετώνες που αποτελούν κρίσιμο μέρος του οικοσυστήματος και της οικονομίας των Ιμαλαΐων υποχωρούν, αυξάνοντας τους κινδύνους για τις ορεινές κοινότητες.
Η επιστημονική συζήτηση έχει πάντως μια σημαντική επιφύλαξη: η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή συνδέεται με τη μακροπρόθεσμη τήξη των παγετώνων και την επιδείνωση των κλιματικών κινδύνων, όμως οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να αποδοθεί με βεβαιότητα μια συγκεκριμένη καταστροφή αποκλειστικά στις βιομηχανικές εκπομπές. Η Gen Z του Νεπάλ υποστηρίζει ότι η αναμονή για πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση δεν πρέπει να καθυστερεί την οικονομική κινητοποίηση, καθώς οι ανάγκες των πληγέντων είναι άμεσες.
Το αίτημα για κλιματική δικαιοσύνη, πάντως, δεν ξεκίνησε με τη Gen Z. Και η προηγούμενη πολιτική ηγεσία του Νεπάλ είχε ζητήσει από τις πλούσιες χώρες να αποζημιώσουν τις ευάλωτες οικονομίες. Η διαφορά σήμερα είναι ότι η νέα γενιά έχει συνδέσει το ζήτημα με μια ευρύτερη πολιτική αλλαγή και το αντιμετωπίζει ως κεντρικό ζήτημα της δικής της γενιάς. Το Νεπάλ επιχειρεί έτσι να μετατρέψει την εμπειρία μιας χώρας που πλήττεται από την κλιματική κρίση σε διεθνή πολιτική διεκδίκηση: όχι μόνο για ανθρωπιστική βοήθεια μετά από κάθε καταστροφή, αλλά για έναν μόνιμο μηχανισμό χρηματοδότησης των απωλειών και της προσαρμογής των χωρών που έχουν συμβάλει ελάχιστα στην υπερθέρμανση του πλανήτη.
